ویژگی های آوایی و دستوری لهجه اصفهانی

زمان مطالعه: 4 دقیقه

لهجه اصفهانی با تغییرات آوایی منحصربه فردی همچون تبدیل برخی مصوت ها و فرسایش شناسه های فعلی، یکی از گویش های شاخص فارسی میانه محسوب می شود.

ادبیات بومی اصفهان

مردم اصفهان به زبان پارسی و لهجه اصفهانی سخن می گویند. از ویژگی های لهجه اصفهانی اضافه کردن حرفِ س به آخر واژگان می باشد که به جای واژهٔ است استفاده می شود. لرهای اصفهان که عمدتاً از ایل بختیاری هستند به زبان لری و ارامنه اصفهان نیز به زبان ارمنی سخن می گویند.

آواشناسی و دستگاه آوایی

دستگاه آوایی لهجه اصفهانی در برخی موارد با فارسی معیار تفاوت هایی دارد که در ادامه به شماری از آنها اشاره می شود:

در فارسی اصفهانی، گاهی زبر æ به زیر ə دگرگون می شود. نمونه هایی از آن در جدول زیر آمده است:

فارسی معیار	فارسی اصفهانی	آوانگاری
از	اِز	əz
پدر	پِدِر	pədər
پسر	پِسِر	pəsər
گنبد	گُمبِز	gombəz
مگس	مَگِز یا مِگِز	mægəz یا məgəz
قفس	قَفِس	qæfəs
بِزَن	بِزِن	bəzən
نمک	نَمِک یا نِمِک	næmək یا nəmək
نَفَس	نَفِس یا نِفِس	næfəs یا nəfəs

دگرگونی o به u: : نمونه هایی از آن در جدول زیر آمده است:

فارسی معیار	فارسی اصفهانی	آوانگاری
دکان	دکون	dokku:n
شما	شوما	u:ma∫
کجا	کوجا	ku:dʒʒa

دگرگونی æ به o : نمونه هایی از آن در جدول زیر آمده است:

فارسی معیار	فارسی اصفهانی	آوانگاری
مَغازه	مُغازه	moqaze
مناره	مُنار	monar

کارواژه (فعل) کمکی است در بیشتر موارد (همچنین در کارواژه های گذشته نقلی) به –ِس əs دگرگونی و فرسایش یافته است:

فارسی معیار	فارسی اصفهانی	آوانگاری
خورده است	خوردِس	xordəs
گفته است	گفتِس	goftəs
چه خَبَر است؟	چه خَبِرِس؟	t∫e xæberəs
درست است	دُرُسِس	doros(t)əs
بهتر است	بهتِرِس یا بِیْتِرس	beyterəs
بس است	بَسِس	bæsəs

ادبیات اصفهان

شناسه دوم شخص یکان (مفرد) در کارواژه های گذشته نقلی به ey فرسایش یافته است:

فارسی معیار	فارسی اصفهانی	آوانگاری
رفته ای	رفتِیْ	ræftey
خورده ای	خوردِیْ	xordey
خوانده ای	خوندِیْ	xundey
گفته ای	گفتِیْ	goftey

اجزای ترکیب های اضافی و وصفی در فارسی با یک –ِ é به هم پیوند داده می شوند. در فارسی اصفهانی این پیوند گاهی با i: انجام می شود:

فارسی معیار	فارسی اصفهانی	آوانگاری
درِ باغ	دری باغ	dær-i: baq
گلِ قشنگ	گلی قشنگ	gol-i: qæ∫æng
آدمِ خوب	آدِمی خُب	adəm-i: xob

آوایش پیوندواژه (حرف ربط) و، در بیشتر موارد به آ دگرگون می شود.

فارسی معیار	فارسی اصفهانی
گل و بلبل و سنبل	گلا بلبلا سنبل
خوبی و بدی	خُبیا بدی
شیرین و فرهاد	شیرینا فرهاد

آوایش پیوندواژه پس، در بیشتر موارد به پَ فرسایش می یابد.

فارسی معیار	فارسی اصفهانی
پس کجایید؟	پَ کوجایْن؟
پس چرا نمی آیی؟	پَ چرا نیمییَیْ؟

حرف نشانه مفعولی را، اگر بعد از ضمیر ملکی چسبان بیاید، به ا دگرگون می شود

کتابت را بخوان

کتابدا بوخون

نشانه جمع (ها)، در بیشتر موارد به ا فرسایش می یابد. اگر واژه ای به ه پایان یابد، این ه، پیش از جمع بستن با ا، حذف می شود

فارسی معیار	فارسی اصفهانی
درخت ها	درختا
بچه ها	بِچا
گربه ها	گربا

همچنین بخوانید:

آیین های کهن زمستانی و بهاری در اصفهان و کاشان

گزارشی از مراسم و باورهای سنتی منحصربه فرد در استان اصفهان از جمله «شب اسفند»، «آتش افروزی جل جلانی» و تقسیم بندی های خاص فصل زمستان که ریشه در فرهنگ…

در ساخت کارواژه امری، گاهی بجای افزودن بِ پیش از ستاک، بی یا بو افزوده می شود:

فارسی معیار	فارسی اصفهانی
بنشین	بیشین
بریز	بیریز
بگیر	بیگیر
ببین	بیبین
بخوان	بوخون
بگو	بوگو
بخور	بُخور