بندبازی: هنر نمایشی کهن ایرانی از ساسانیان تا گیلان

معرفی ورزش بندبازی

بَنْدْبازی، یا داربازی، رسن بازی، نوعی بازی نمایشی است که با حرکات ورزشی روی بند یا رسن هنرنمایی می کنند.

 پیشینه ورزش بندبازی

تاریخ پیدایش بندبازی دقیقاً روشن نیست ؛ هرچند کاشفی از منظری افسانه ای و نمادین ، پیشینۀ آن را به روزگار حضرت نوح (ع ) می رساند و می نویسد: نوح (ع ) از رسن بادبان بر فراز کشتی طوفان زده برآمد تا از چند و چونی طوفان خبر یابد. این بازی در ایران از پیش از اسلام رواج داشته است ؛ در رسالۀ پهلوی «خسرو قبادان و ریدکی » که کهن ترین متن شناخته شدۀ عهد ساسانی در این زمینه است ، از رسن بازی ، داربازی و اندروای بازی در شمار انواع خنیاگری نام برده شده است. هرچند از شیوه و ویژگیهای این بازیها اطلاعی در دست نیست ، اما نظر به اینک ه اهل طرب و بازیگران جزو یکی از طبقات رسمی دورۀ ساسانی بودند و گروهی از آنان در دربار جایگاهی ویژه داشتند، می توان به پیشرفت و تنوع این گونه بازیها در عهد ساسانی پی برد، گو اینک ه بعدها تسامح قابل ملاحظه ای در کاربرد نام و اصطلاحات این بازیها به جای یکدیگر، دیده می شود.

آگاهی دربارۀ بندبازی در ایران دورۀ اسلامی تا پیش از دوران صفوی منحصر به اشاراتی است که در متون و ادبیات این دوران آمده است . این اشارات بی آنک ه از ویژگیها و جزئیات برپایی معرکه های بندبازی سخنی به میان آورند، تنها به بیان جایگاه و رواج آن در میان مردم پرداخته اند. در طول این دوران ، ظاهراً بندبازی و بندباز بیشتر با اصطلاحات داربازی و دارباز، و نیز رسن بازی و رسن باز شناخته می شد.

شیوۀ بندبازی

بند یا طنابی که بندباز حرکات نمایشی را بر روی آن به اجرا درمی آورد، غالباً به دو سرتیر یا میلۀ چوبی یا فلزی یا برج و بارویی بسیار بلند نصب بود. گاهی نیز یک سر ریسمان به برج یا تیری مرتفع و سر دیگرش به سطحی کم ارتفاع یا زمین وصل بود، به طوری که شیب تندی در ریسمان پدید می آورد. استواری بندها و قطر و جنس آنها به تناسب نوع بازی متفاوت بود. بندباز برای ایجاد تعادل بر روی طناب ، گاهی چوب یا میله ای آهنی به دست می گرفت که به آن لنگر یا میزان می گفتند.

بندباز معمولاً با پای برهنه طول طناب را می پیمود و حرکات خطرناکی را با زبردستی و چابکی بر روی بند به نمایش می گذاشت که از آن جمله می توان بدین موارد اشاره کرد: راه رفتن بر روی یک پا، نصب انواع میخ و اشیاء نوک تیز به کف پا، سوارکردن کودک بر روی دوش خود، حمل چند سینی ، چهارپایه و نظایر آن ، یا تلفیق آنها روی بند، به کار بردن میخ و چکش ، تیر و کمان و شمشیر و تفنگ بر سر طناب و نمایش صحنه های خطرناک دیگری که ناظران به وصف آن پرداخته اند. البته نمایشهای بندبازی خالی از خطر هم نبود و چه بسا موجب مرگ بندباز هم می شد.

همچنین بخوانید:

ورزش پرش با نیزه از معرفی تا آموزش و مراحا آن

یکی از رشته های ورزش دو و میدانی، که در آن ورزشکار از نیزه ای بلند و انعطاف پذیر از جنس فایبرگلاس برای پریدن از روی مانعی بهره می گیرد، پرش با نیزه…

به نظر می رسد از سده های ۱۳ و ۱۴ ق بندبازی بیش ازپیش به صورت نمایش و معرکه های میدانی و مردمی درآمده ، و تفاوت چشمگیری با گذشته یافته ، و دلقک بازیگری همراه و همپای بندباز وارد صحنه شده است . دلقک با پوشیدن لباسهای پرزرق و برق و تقلید حرکات بندباز در زیر بند و گفتار و رفتار خنده آور خود مردم را سرگرم می کند و در مواقع لازم توجه آنان را از بندباز به خود معطوف می دارد تا بندباز فرصت تجدید قوا بیابد.

بندبازی در شمال ایران

در مناطق شمالی ایران ، به خصوص در گیلان که بندبازی از قدیم مرسوم بوده است ، بندباز به نامهای لافندباز (لافند: ریسمان )، پهلوان و ریسمان باز خوانده می شود. دلقک نیز یالانچی پهلوان ، شیطان یا شیطانک نامیده می شود. علاوه بر یالانچی پهلوان ، غالباً سرناچی و دهل زن گروه بندبازان را همراهی می کنند