مراعات نظیر چیست؟ بررسی ویژگی های مراعات نظیر

مراعات نظیر چه نوع آرایه ای است و چه ویژگی هایی دارد؟

مراعات نظیر یا مراعات النظیر در لغت به معنای رعایت تناسب و در اصطلاح بدیع از آرایه های ادبی، آن است که در نظم و نثر کلماتی نظیر همدیگر را بیاورند و چیزهایی را که با هم متناسب باشند جمع کنند، مانند کلمه های کمان و تیر در بیت زیر:

از آن به خاک نشستم که آن کمان ابرو
مرا چو تیر سوی خود کشید و دور انداخت

و یا کلمات شب دزد، عیار، تاج و کمر در بیت زیر:

تکیه بر اختر شب دزد مکن کاین عیار
تاج کاووس ببرد و کمر کیخسرو
غزلیات، حافظ

نکته: آرایه مراعات نظیر همیشه در نظم مشاهده نمی شود بلکه در نثر هم کاربرد دارد.

تناسب ها در آرایه مراعات نظیر

زمانی می توانیم بگوییم کلمات با یکدیگر مراعات نظیر دارند که تناسباتی میان آنها رخ داده باشد. تناسب در مراعات نظیر انواع مختلفی دارد که عبارتند از:

تناسب جنس

خورشید، ماه، ستاره، کهکشان، سیاره (همگی از اجرام آسمانی هستند)
گل، لاله، یاسمن، شکوفه (همگی از اجزای طبیعت هستند)
لب، چشم، دهان (همگی از اجزای بدن انسان هستند)

تناسب مشابهت

چشم و نرگس، قد و سرو، دهن و غنچه

تناسب تضمن و ملازمت

خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، وامق و عذرا

چند نکته قابل توجه درباره آرایه مراعات نظیر

1- کلماتی که مراعات نظیر می سازند، مترادف نیستند. مترادف، کلمات هم معنی به حساب می آیند در صورتی که ما در مراعات النظیر به دنبال تناسب بین معانی کلمات هستیم نه معنای مشترک.

2- واژگانی که به عنوان تناسب در نظر می گیریم باید جزئی از کل باشند. به طور مثال کبوتر، کلاغ و طوطی همگی جزیی از دسته پرندگان هستند.

3- هر چه تناسب میان واژگان پبچیده تر و معانی کلمات گسترده تر باشد، مراعات نظیر هوشمندانه و زیباتر خواهد بود و خواننده را به فکر و اندیشه عمیق وا می دارد.

روش تشخیص مراعات نظیر در شعر یا متن

مراعات نظیر آرایه ای معنوی است و برای تشخیص آن باید به معنای کلمات دقت کرد. می توانید برای دقت بیشتر مراحل زیر را طی کنید:

1- تمام کلماتی را که در نگاه اول در نظرتان شباهت دارند، جدا کنید.

2- با بررسی تعداد و معنی کلمه و با توجه به مکان قرارگیری آن در جمله، معنی مورد نظر شاعر را که با دیگر اجزای بیت سازگاری دارد بیابید.

3- بررسی کنید که آیا این کلمات پس از معنا شدن شعر باز هم با یکدیگر تناسب دارند؟ اگر پاسخ شما مثبت بود، این آرایه را در شعر یا متن یافته اید.

قطره آبی که دارد در نظر گوهر شدن
از کنار ابر تا دریا تنزل بایدش

در این بیت چهار کلمات قطره، آب، ابر و دریا از لحاظ معنایی با یکدیگر تناسب دارند و آرایه مراعات نظیر را ساخته اند.

آیا مراعات نظیر همان آرایه تناسب است؟

 نظرات متفاوتی درباره اینکه مراعات نظیر و تناسب باهم برابر هستند یا نه وجود دارد؛ عده ای از صاحب نظران معتقدند که این دو آرایه یکی هستند و تفاوتی میان آن ها نیست.

گروهی دیگر معتقدند این دو صنعت ادبی، مجزا از هم واقع شده اند عقیده دارند اگر این هماهنگی و مناسبت میان دو کلمه باشد، آرایه تناسب برقرار است و اگر میان سه یا چندین کلمه برقرار باشد، آرایه مراعات نظیر موجود است.

همچنین بخوانید:

آرایه سجع چیست؟ بررسی انواع سجع متوازی، مطرف و متوازن در ادبیات فارسی

سجع، یکی از آرایه های لفظی مهم در نثر فارسی است که همانند قافیه در شعر، با ایجاد آهنگ و وزن در پایان جملات، به زیبایی کلام می افزاید. در این مقاله به…

همچنین معتقدند، زیبایی، گیرایی، خلاقیت ذهنی و چالش هایی که از طریق مراعات النظیر به وجود می آید بسیار بیشتر از تناسب است. چون خواه ناخواه پیدایش و برقراری ارتباط میان چندین کلمه، بسیار سخت تر از دو کلمه است و یافتن دو کلمه آن چنان تلاشی برای ذهن به ارمغان نمی آورد. به همین  دلیل صاحب نظرانی هستند که آرایه تناسب را از مراعات نظیر سطحی تر می دانند.

نکته: نمونه تناسب در اشعار حافظ بسیار یافت می شود.