آرایه ادبی تلمیح: تعریف، انواع و کاربرد در شعر فارسی

تلمیح چیست و انواع تلمیح کدام است؟

تا به حال اتفاق افتاده است که در هنگام خواند یک بیت شعر یا یک داستان، به یاد مَثَلی یا داستان دیگری افتاده باشید؟ اگر پاسخ شما مثبت است باید بدانید که در متن پیش روی شما آرایه ادبی تلمیح وجود داشته که در این مقاله از دلگرم قصد داریم درباره آن به جزییات بیشتری بپردازیم و به معروف ترین و پرکاربردترین تلمیح ها نگاهی بیندازیم.

آرایه تلمیح چیست؟

معنی تلمیح در فرهنگ نامه معین، نگاه تند و آنی به چیزی افکندن یا اشاره کردن است؛ آرایه تلمیح هم نوعی آرایه معنوی است. این آرایه هنگامی اتفاق می افتد که شاعر یا نویسنده در شعر یا متن خود به داستان و مثلی معروف اشاره می کنند یا اصطلاحات رایج علمی را می آورد.

آرایه تلمیح باعث می شود تا ذهن شنونده یا خواننده به سمت آن مطلب برود و تداعی معانی آنی اتفاق بیافتد و ماندگاری چنین آثاری به واسطه این تداعیِ معانی، بسیار در ذهن ماندگار خواهد شد. شاعر در این مواقع از آیات قرآن، احادیث، داستان ها تاریخ، شخصیت ها شاخص تاریخی و داستان های مشهور مثل داستان پیامبران استفاده می کند. از این رو ارایه تلمیح یکی از تکنیکی ترین آرایه ها برای اثربخشی در ذهن مخاطب و تجسم پردازی اتفاقات در متون و اشعار شناخته شده است .

یک نکته مهم درباره آرایه تلمیح

نکته مهم در تلمیح آن است که باید نشانه های گفته شده درباره مثل یا داستان واضح باشد تا بتوان از روی نشانه ها به داستان مورد نظر رسید، وگرنه تلمیح نیست.

گلستان کند آتشی بر خلیل
گروهی بر آتش برد ز آب نیل
بوستان، سعدی

در این بیت به داستان خاموشی آتش و گلستان شدن خاکستر بر حضرت ابراهیم اشاره دارد، پس تلمیح است.

تفاوت میان تضمین و تلمیح در چیست؟

در آرایه تضمین، بیت یا بخشی از یک نثر عینا در متنی دیگر تکرار می شود اما در تلمیح تنها اشاره ای به داستانی دیگر می شود و باید از روی قراین و شواهد آن را حدس زد.

بین تشبیه، تناسب و تلمیح چه رابطه ای وجود دارد؟

اگر بخواهیم کمی عمیق تر به ساختار تلمیح دقت کنیم، درمی یابیم که گاهی در زیرساخت تلمیح، آرایه تناسب و تشبیه نیز پنهان شده است. مشخص است که تلمیح ناخواسته یک رابطه تشبیهی بین داستان و خود بیت ایجاد می کند و همینطور به دلیل ارتباط بین داستان یا مَثَلِ نوشته شده و خود بیت، آرایه تناسب نیز به وجود می آید.

گرش ببینی و دست از ترنج بشناسی
روا بود که ملامت کنی زلیخا را
سعدی، غزلیات

این بیت به داستان حیرت زنان دربار در برابر زیبایی حضرت یوسف اشاره دارد که دست های خود را بریدند. شاعر دیدن حضرت یوسف و متحیر شدن زنان کاخ را تشبیه به ماجرای اصلی شعر کرده و همینطور کلمات دست، ترنج و زلیخا مراعات نظیر دارد.

انواع تلمیح

اگر برای مطالعه سطحی شروع به خواندن این مقاله کرده اید، نیازی نیست انواع تلمیح را فرابگیرید، زیرا به طور کلی تلمیح را اغلب به یک گونه در نظر می گیرند، اما در مباحث تخصصی تلمیح به دو دسته ساده و پیچیده تقسیم بندی می شود.  

• تلمیح ساده

در تلمیح ساده، شاعر بدون هیچ نوآوری و تغیری عیناً داستان یا مثل را به موضوع شعر تشبیه می کند. این نوع تلمیح به دلیل ساده بودن به مقدار زیادی مورد استفاده است که کمی از بار معنوی و ارزش شاعرانه این آرایه کم می کند. قطعا هرچه مطالب دشواری بیشتری داشته باشد، هنری ترند.

یوسف گمگشته باز آید به کنعان غم مخور
خانه احزان شود روزی گلستان غم مخور
غزلیات، حافظ

این بیت اشاره کاملا مستقیم به داستان زندگی حضرت یوسف دارد.

چه غم دیوار امت را که دارد چون تو پشتیبان؟
چه باک از موج و بحر آن را که باشد نوح کشتیبان؟
گلستان، سعدی

در این بیت به صورت مستقیم به داستان حضرت نوح اشاره دارد.

همچنین بخوانید:

آشنایی با انواع تشبیه در ادبیات فارسی: از تشبیه مرسل تا تشبیه مرکب

تشبیه یکی از مهمترین آرایه های ادبی است که بر اساس اجزای حاضر به انواع مختلفی مانند مرسل، موکد، بلیغ و مرکب تقسیم می شود. در این مقاله پرکاربردترین…

• تلمیح پیچیده

در این حالت، شاعر با شم هنری خود، داستان مربوط به محتوی شعر خود را کمی پیچیده تر می کند یا فقط بخشی از آن را استفاده می کند یا اینکه با استفاده از دیگر آرایه ها، کمی محتوای مستقیم داستان را تغیر می دهد. در واقع تلمیح پیچیده، همان تلمیح ساده است، اما با کمی تغیر و به روزرسانی.

بادی که در زمانه بسی شمع ها بکشت
هم بر چراغدان شما نیز بگذرد
قصاید، سیف فرغانی

این بیت، تلمیح از آیه «کُل شیء ها لِکَ الا وَجهَهُ» است و اینطور ترجمه شده است که

هر چیز جز وجه (چهره) خدا نابود می شود
و شاعر با استفاده از مفهوم این آیه در شعر خود تلمیح ایجاد کرده است.