دریافت مهریه بعد از طلاق توافقی؛ شرایط، استثناها و راهکارهای حقوقی

طلاق توافقی به عنوان یکی از روش های قانونی پایان دادن به زندگی مشترک، این روزها به دلیل سادگی و سرعت در مقایسه با طلاق یک طرفه، بسیار رایج شده است. با این حال، یکی از نگرانی ها و سوالات رایج زنان پس از توافق برای جدایی، تکلیف «مهریه» است. بسیاری از افراد تصور می کنند که با انجام طلاق توافقی، تمام حقوق مالی از جمله مهریه به طور خودکار ساقط می شود. اما آیا این تصور درست است؟ پاسخ کوتاه خیر است؛ مگر اینکه زن صراحتاً و با شرایط خاص قانونی، مهریه خود را ببخشد یا آن را بذل کند. 

مفهوم طلاق توافقی و ارتباط آن با مهریه

برای درک دقیق موضوع، نخست باید بدانیم طلاق توافقی چیست و چه سازوکاری دارد. طبق ماده ۲۶ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱، طلاق توافقی به حالتی گفته می شود که زن و شوهر بر جدایی توافق دارند و هیچ گونه اختلافی در امور مالی، جهیزیه، نفقه و حضانت فرزندان (در صورت وجود) ندارند. در این نوع طلاق، دادگاه خانواده پس از احراز توافق کامل طرفین و ارجاع به مرکز مشاوره خانواده، گواهی عدم امکان سازش صادر کرده و طلاق را ثبت می کند.

نکته محوری این است که اصل در حقوق ایران، بر مبنای «مالکیت زن بر مهریه» استوار است و تا زمانی که زن به طور صریح از حق خود به نفع شوهر نگذرد، مهریه کماکان به عنوان دِین بر ذمه مرد باقی می ماند. طلاق توافقی صرفاً یک قرارداد حقوقی برای جدایی است و به خودی خود تغییری در این دِین ایجاد نمی کند. به عبارت دیگر، صرف توافق بر طلاق، به معنای سقوط مهریه یا تهاتر آن با خواسته های دیگر نیست.

استثنای مهم: شرط بذل مهریه در توافق نامه

اگرچه قانون حمایت از خانواده در ماده ۲۶ به عدم وجود اختلاف مالی اشاره دارد، اما رویه عملی مراجع قضایی در طلاق توافقی معمولاً به این شکل است که دادگاه، شرط اصلی صدور رأی طلاق را پذیرش «بذل مهریه» از سوی زن قرار می دهد. این موضوع به این علت است که مرد میل به طلاق را ندارد و دادگاه با مکانیزم بذل مهریه، رضایت مرد را جلب می کند. لذا در اکثر قریب به اتفاق دادخواست های طلاق توافقی، زن ضمن درخواست طلاق، مطلبی به این مضمون را امضا و ارائه می دهد: «مهریه خود را به شوهرم بَذل کردم و وی را از پرداخت آن بری نمودم.»

در چنین شرایطی، پس از ثبت طلاق توافقی، دیگر زن حق مطالبه مهریه را نخواهد داشت، زیرا با تراضی و اراده خود، حق مالی خویش را ساقط کرده است. در واقع، در طلاق توافقی، بذل مهریه معمولاً «عِوض» یا وجهالمصالحه رضایت مرد برای اجرای صیغه طلاق محسوب می شود و دادگاه نیز با تکیه بر همین اذعان و گذشت زن، حکم طلاق را صادر می کند.

بنابراین، پاسخ به پرسش اصلی مقاله به یک عبارت کلیدی گره خورده است: آیا در اظهارنامه یا دادخواست طلاق توافقی، صراحتاً مهریه بذل شده یا خیر؟

قاعده کلی: بقای حق مهریه بعد از طلاق توافقی

اگر زن در جریان طلاق توافقی، هیچ اظهار نظری مبنی بر بخشش یا بذل مهریه نداشته باشد، یا در صورت وجود، در فرم های پیوست دادگاه قید نشده باشد، مهریه او همچنان بر ذمه مرد باقی است. مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، «به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.» عقد نکاح و حتی طلاق، مالکیت زن بر مهریه را زایل نمی کند، مگر در فرض اسقاط کتبی و صریح. این اصل که از آن به «قاعده عدم سقوط حق با طلاق» یاد می شود، در دادگاه های خانواده به طور کامل پذیرفته شده است.

پس اگر در دادخواست طلاق توافقی، ستون «مهریه» خالی مانده باشد یا طرفین صرفاً توافق کرده باشند که زن نفقه ایام عده و جهیزیه را نگیرد، اما صحبتی از مهریه نشده باشد، زن می تواند بعد از طلاق، مهریه خود را با تمام شرایط کامل مطالبه کند. این مطالبه محدود به زمان نیست و به دلیل ویژگی «عندالمطالبه» بودن مهریه در اکثر ازدواج ها، زن تا زمانی که آن را دریافت نکرده است، حق مراجعه به مراجع قانونی را دارد.

شیوه های دریافت مهریه بعد از طلاق توافقی

چنانچه زن در جریان طلاق توافقی مهریه خود را نبخشیده باشد، برای وصول مبلغ یا اجرای مهریه می تواند از دو مسیر زیر اقدام کند:

۱. اجرای مهریه از طریق اجرای ثبت (بدون مراجعه به دادگاه) اگر مهریه زن در ازدواج به صورت عین معین (مانند سکه و طلا) ثبت شده باشد و میزان آن در سند ازدواج قید شده باشد، زن می تواند با مراجعه به «اداره ثبت اسناد و املاک» محل اقامت شوهر، درخواست اجرا بدهد. پس از آن، اجراییه صادر شده و از اموال شوهر برای پرداخت مهریه توقیف انجام می شود. این روش ساده ترین و سریع ترین راه وصول مهریه است و نیازی به طرح دادخواست و تشکیل پرونده قضایی در دادگاه خانواده ندارد. شرط استفاده از این روش، وجود سند رسمی ازدواج و قطعی شدن طلاق است.

۲. طرح دعوای دادخواست مطالبه مهریه در دادگاه خانواده در مواردی که مهریه به صورت عندالاستطاعه باشد یا شوهر مدعی اعسار شده و از پرداخت مهریه خودداری کند، زن باید دادخواست مطالبه مهریه به دادگاه خانواده ارائه دهد. در این دادخواست، زن باید سند ازدواج و گواهی طلاق را به پیوست کرده و مبلغ مهریه را بر اساس قیمت روز سکه یا ارز (در صورت درخواست) ذکر کند. دادگاه با بررسی توانایی مالی شوهر، حکم به پرداخت یا تقسیط مهریه صادر می کند.

نکته حقوقی درباره «عندالاستطاعه» بودن مهریه

مهریه به دو نوع تقسیم می شود: «عندالمطالبه» و «عندالاستطاعه». در نوع عندالمطالبه، زن می تواند در هر زمان که بخواهد مهریه را مطالبه کند و شوهر موظف به پرداخت فوری است. اما در نوع عندالاستطاعه، مهریه زمانی قابل وصول است که ثابت شود شوهر «توانایی مالی» دارد. این تقسیم بندی بعد از طلاق توافقی نیز تأثیری در اصل حق زن ندارد، بلکه فقط در نحوه و زمان اجرا مؤثر است. یعنی با وجود طلاق توافقی و بذل نشدن مهریه، باز هم زن باید در نوع عندالاستطاعه برای اثبات توانایی مالی مرد، تلاش و ادله ارائه کند.

آیا بذل مهریه در طلاق توافقی قابل بازگشت است؟

در صورت دوم، زمانی که زن در طلاق توافقی مهریه را بذل کرده است، آیا می تواند بعداً به دلیل پشیمانی آن را مطالبه کند؟ قانونگذار در ماده ۲۳۸ قانون مدنی اعلام کرده که «ابراء» (بخشش دین) وقتی محقق می شود که دین بر ذمه مدیون باشد، اما ماهیت طلاق خلع و مبارات (انواع طلاق توافقی) باعث می شود که زن در برابر دریافت طلاق، مالی را به شوهر بپردازد یا از حقی بگذرد. در طلاق خلع، اگر زن از بذل مهریه پشیمان شود، این حق را دارد که مابذل (قسمتی که داده) را با شرایطی مطالبه کند، اما نه در قالب مهریه، بلکه به عنوان عوض الطلاق. دادگاه در صورت اثبات پشیمانی و با شرایط مقرر در ماده ۱۱۱۵ قانون مدنی، ممکن است اجازه رجوع زن از بذل را صادر کند.

با این حال، این رجوع صرفاً مربوط به روابط مالی بین طرفین بوده و تأثیری در صحت و جریان طلاق ندارد. بنابراین باید گفت: در بذل مهریه توافقی، نه تنها اصل حق از بین رفته، بلکه مطالبه مجدد مهریه نیز بعد از طلاق توافقی وجاهت قانونی ندارد، اما امکان استرداد عوض در قالب دعوای حقوقی مستقل وجود دارد.

مدارک لازم برای مطالبه مهریه بعد از طلاق توافقی

برای پیگیری حقوقی در این زمینه، زن باید از مدارک زیر برخوردار باشد:

• اصل و کپی سند ازدواج (که مهریه در آن درج شده باشد).
• گواهی طلاق یا دادنامه قطعی طلاق توافقی.
• کپی شناسنامه و کارت ملی متقاضی و همسر.
• استشهادیه یا هر مدرکی که نشان دهد مهریه در توافق نامه بذل نشده است (مانند رونوشت دادخواست طلاق توافقی).

نکته شایان توجه این است که اگر در دادنامه طلاق توافقی قید شده باشد که «با بخشش مهریه از جانب زن طلاق جاری می شود»، پرونده برای زن بسته است و هر گونه ادعای بعدی با مانع جدی روبه رو می شود. اما اگر قید نشده باشد، دادنامه گواهی بر عدم اسقاط حق خواهد بود.

همچنین بخوانید:

شرایط تعیین ملک به عنوان مهریه

هر اموالی که وجود داشته باشد و ارزش مالی داشته باشد خواه سکه، طلا، زمین، باغ و یا گل باشد را می‌تواند به عنوان اموال منقول، مهریه زن قرار گیرد. اما…

نتیجه گیری نهایی

با استناد به قانون مدنی، قانون حمایت خانواده و رویه قضایی، این نتیجه حاصل می شود که طلاق توافقی به تنهایی و بدون تصریح به بذل، موجب سقوط مهریه نمی گردد. مهریه به عنوان مال و دارایی زن، نه با طلاق و نه با جدایی ساقط می شود، مگر آنکه زن در سند طلاق یا ضمن دادخواست، آن را به نفع مرد ابراء یا بَذل کند. بنابراین مراجعه کنندگان محترم به دفاتر وکلای دادگستری باید بسیار هوشیار باشند که پیش از امضای برگه های طلاق توافقی، از بندهای مربوط به گذشت از مهریه مطلع شوند؛ چرا که امضای بند «بذل می شود» به معنای بخشش قطعی این حق مالی ارزشمند است.