چهارچوب یا چارچوب؟ بررسی و تفاوت کاربرد این دو واژه

چهارچوب یا چارچوب؟

کلمه چهارچوب از آن دست از کلمات است که فارسی زبانان در استفاده از آن دچار تردید می شوند. در این مقاله از دلگرم این دو کلمه را بررسی کرده ایم تا بدانیم از کدام باید استفاده کنیم.

بررسی کلمه چهارچوب

بعضی می گویند کلمه چهارچوب ترجمه ای لفظ به لفظ از کلمه frame در انگلیسی است. بعضی دیگر می گویند چهارچوب ترکیبی است که در فارسی به جای قالب به کار می رود. گویا این کلمه از ریشه کالبد است و در اصل یونانی محسوب می شود. اما باید بگوییم که چهارچوب یا چارچوب واژه جدید و تازه ای نیست بلکه قرن ها قبل، ناصرخسرو در یکی از اشعارش این واژه را به کار برده است.

پیش از این کاین چهارچوبِ جسمِ چون مهرم بسوخت
سقف نه گردون ز آه عاشقان پردود بود

در لغتنامه دهخدا کلمه چهارچوب به عنوان اسم مرکب معرفی شده است و در معنا به این شکل آمده است:

چهار قطعه چوب معمولاً تراشیده شده که با زاویه قائمه بهم متصل شده باشد و چهار جانب چیزی را فراگیرد.

در ادبیات روزمره در چهارچوب چیزی گفت و گو کردن به معنای سخن گفتن و گفت و گو کردن درباره چیزی است به طوری که از حدود آن خارج نشود. مانند؛

در چهارچوب قانون صحبت کردن
در چهارچوب قانون قضاوت کردن
در چهارچوب علم گفت و گو کردن

در چهارچوب قرار دادن و در چهارچوب افکندن هم مجازاً به معنی محدود کردن و برای چیزی حد و حدودی قرار دادن است.

بررسی کلمه چارچوب

کلمه چار مخفف چهار است. این دو واژه را می توان در ترکیب هایی مانند کلمات زیر پیدا کرد؛

چارپا، چارپایه، چاردیواری

به مثال های زیر دقت کنید؛

آمدیم و توی چاردیواری، زیر سایه، غریب وار نشستیم.
روزها، محمدعلی ندوشن

پدرم ما را در چهار دیوار خانه آزاد گذاشته بود.
منتخب داستان ها، به آذین

 در بعضی کلمه ها چار به جای چهار جا افتاده است به گونه ای که دیگر به کاربردن چهار در آن معنایی ندارد؛ مثل:

چارقد به جای چهار قد: به معنی لباسی که چهار قد یا ضلع یکسان دارد.

نکته: در شعر هم ممکن است شاعر به علت ضرورت وزن یا قافیه مجبور شود یکی از صورت ها را انتخاب کند و استفاده از صورت دیگر ممکن نباشد مثلا شاعری نوشته است؛

صنمی یا ملکی یا قمری یا که بهاری؟
به ابی انت و امی که به از هر سه چهاری!

در این بیت ضرورت معنا، وزن و قافیه اقتضا می کند کلمه چهار به کار برود.

اما در این بیت منسوب به انوری این طور نوشته شده است؛

چار شهر است خراسان را بر چار طرف
که وسطشان به مسافت کم صد در صد نیست

همچنین بخوانید:

تفاوت حوزه و حوضه در زبان فارسی: کاربرد و معانی

کلمات «حوزه» و «حوضه» در فارسی تلفظ یکسان اما املاء و معنای متفاوتی دارند. این مقاله به بررسی دقیق معانی، کاربردها و ترکیبات هر یک می پردازد.

پس آخر کدام را به کار ببریم؟

پس کلمه چار چوب اشتباه نیست؛ اما بعضی از صاحب نظران بر این نظرند که بهتر است در متون فصیح و رسمی، از صورت چهارچوب و در متون با زبان محاوره و شکسته از صورت چارچوب استفاده شود و در متون هنری و شاعرانه اختیار با شاعران است و با توجه به وزن و قافیه مجازند از هر کدام از این دو نوع نوشتاری استفاده کنند.