آرایه مجاز در ادبیات فارسی: تعریف، کاربرد و انواع علاقه های آن

آرایه مجاز و علاقه های آن در ادبیات فارسی

مجاز واژه ای عربی و در لغت به معنای غیرواقعی است. آرایه مجاز به معنای به کار بردن کلمات در معنایی غیر از معنای حقیقی خود است. بگذارید اندکی دقیق تری به این بحث وارد شویم و مثال های بیشتری ذکر کنیم.

هر کلمه می تواند معانی متفاوتی داشته باشد ؛ یعنی یک معنی اصلی و چندین معنی فرعی. گاهی کلمه دقیقاً معنای اصلی خود را به مخاطب منتقل می کند که در اصطلاح به آن حقیقت می گویند؛ اما در مواقعی ممکن است، کلمه در جایگاهی حاضر شود که هنگام معنی کردن و یا بازنویسی، معنای دیگری از آن اراده شود. در این صورت نویسنده یا شاعر از صنعت مجاز یا آرایه ادبی مجاز استفاده کرده است.

صنعت مجاز نقش ویژه ای در خیال انگیز شدن شعر یا متن ادبی ایفا می کند. محمدرضا شفیعی کدکنی معتقد است که «در عنصر مجاز، شوق و اشتیاقی در خواننده برای جست وجو و طلب مفهوم تازه است و این یک عامل درونی است که سخن را تأثیر و نفوذ بیشتری می بخشد.»

علاقه در مجاز

ارتباطی را که میان دو معنی یک کلمه به وجود می آید، علاقه می گویند و آرایه مجاز باید یکی از دو حالت علاقه یا قرینه را دارا باشد. علاقه های مجاز انواعی دارند که عبارتند از؛

1- علاقه کلیت (ذکر کل و اراده جزء)

در مجاز کلیت، یک موضوع کلی مطرح می شود ولی مقصود بخش کوچکی از آن است. مثلا در جمله زیر، مقصود از ایران، تیم فوتبال ایران است.

ایران به مسابقات جام جهانی راه یافت.

یا در بیت زیر، مقصود از واژه شهر، مردم شهر است.

تمام سایه ها را می کشم بر روزن مهتاب
حضورم را ز چشم شهر حاشا می کنم هر شب
محمدعلی بهمنی

 2- علاقه جزئیت (ذکر جزء و اراده کل)

این مجاز، برعکس مجاز کلیت است؛ یعنی، جزئی از کل اراده می شود ولی مقصود کل است. برای مثال:

عینک من کثیف شده است.

در این مثال عینک در معنای شیشه عینک به کار رفته است و یا در بیت زیر مقصود از گوش، وجود انسان است.

پیش دیوار آنچه گویی هوش دار
تا نباشد در پس دیوار گوش
سعدی، گلستان

3- مجاز به علاقه محلیه یا ظرف و مظروف

در این نوع از مجاز، محل یا ظرف را اراده می کنند ولی مقصود چیزی است که درون ظرف وجود دارد. در مثال زیر مقصود از ظرف، غذایی است که در آن وجود دارد.

آنقدر گرسنه هستم که می توانم تمام ظرف را بخورم.

و یا در مثال زیر که از کلمه سر، معنای فکر اراده شده است زیرا سر، ظرف فکر است.

سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی
چه خیال ها گذر کرد و گذر نکرد خوابی
سعدی، غزلیات

4- علاقه عموم و خصوص

در علاقه عموم و خصوص مورد خاص ذکر می شود و معنای عام آن را اراده می کنند. این مورد می تواند برعکس هم رخ بدهد. در مثال زیر، کلمه رستم (معنای خاص) گفته شده و معنای گردن کلفت یا پهلوان (معنای عام) اراده شده است.

رستم شدی؟

و یا در مثال زیر عراقی ها (معنای عام) ذکر شده ولی منظور صدام (معنای خاص) اراده شده است.

عراقی ها به دنبال صلح نبودند.

5- علاقه لازمیت و ملزومیت

این رابطه برای به کار بردن لازم و ملزوم به جای یکدیگر معرفی شده است. لازم و ملزوم کلماتی مانند مهتاب و ماه، خورشید و نور و ... است. گاهی ممکن است ملزوم اراده شود و گاهی لازم. به مثال های زیر دقت کنید:

بدون عینک به خورشید (یعنی آفتاب) نگاه نکن.

اینجا بنشین تا آتش (یعنی حرارت آتش) تو را گرم کند.

6- علاقه علیت و معلولیت (علاقه سببیت)

برای اینکه این علاقه را به خوبی درک کنید، توصیه می کنیم مثال ها را با دقت بررسی کنید.

لطفا چشمت به کیفم باشد.

در این مثال علت را ذکر کردند و معلول اراده شده است؛ یعنی لطفا نگاهت به کیفم باشد.

و یا؛

بیا اینجا و آب رو ببند.

یعنی شیر آب رو ببند. در این مثال معلول یعنی کلمه آب ذکر شده و علت که شیر آب است را اراده کرده ایم.

همچنین بخوانید:

چگونه در جمله اضافه استعاری را تشخیص دهیم؟

در این آموزش، با اضافه استعاری آشنا می‌شویم که نوعی از استعاره‌ در شکل یک ترکیب اضافی است. با ما همراه باشید.

7- علاقه جنس

در مجاز به علاقه جنس، نویسنده جنس چیزی را می گوید و خود آن چیز را اراده می کند.

برای مهمانی امشب همه نقره هایت را استفاده کن.

یعنی برای مهمانی امشب از ظروفی که با جنس نقره هستند، استفاده کن.

نکته: توجه داشته باشید که در ادبیات فارسی لاقه های مجاز به همین ۷ مورد خلاصه نمی شوند ماتنها سعی کردیم پرکاربردترین آنها را برای شما گردآوری کنیم.