آرایه ادبی ایهام: تعریف، انواع و مثال های زیبا از حافظ و دیگر شاعران

آرایه ایهام چیست؟ مثال هایی تازه برای درک بهتر ایهام

آرایه ایهام که به آن توریه، توهم و تخیل نیز می گویند از مصدر وهم می آید و در فرهنگ لغت دهخدا، در معنای شک و گمان انداختن آمده است. در اصطلاح ادبی، آرایه ایهام، آوردن کلمه ای است که دو معنی دور و نزدیک داشته باشد و مراد گوینده معنی دور باشد. به این ترتیب، ذهن خواننده ابتدا به طرف معنی نزدیک تر و بعد، به سمت معنیِ اصلی و دورتر می رود که مقصود نویسنده بوده است.

این آرایه در زبان و ادبیات فارسی بسیار پرکاربرد و مهم است و شاعران زیادی از آن استفاده کرده اند. از بین تمام شاعران، حافظ بهترین ایهام ها را در شعر خود ساخته است. حال برای آنکه با مفهوم ایهام بیشتر آشنا شوید، لطفا به بیت زیر دقت کنید:

با چشم و ابروی تو چه تدبیر دل کنم؟
وه زین کمان که بر بیماری می کشی.
حافظ، غزلیات

در این بیت کلمه کمان ایهام دارد. معنای اول کمان ابرو و معنای دوم تیر و کمان است.

نکته: اگر علاقمندید که درباره ایهام در شعر حافظ بیشتر بدانید، مقاله ایهام در شعر حافظ را مطالعه کنید.

ایهام چطور شعر را زیبا می کند؟

کشف ایهام در شعر، برای خواننده ایجاد لذت می کند. زیبایی این آرایه هم از ویژگی کلمه نشأت می گیرد. زیرا هر دو معنی دور و نزدیک با مفهوم بیت سازگار است و شعر را کامل می کند. خواننده با اندکی دقت و با اتکا به شم زبانی و هنری خود متوجه می شود که منظور شاعر تنها یک معنا نیست. پس از این می تواند معنای دوم را کشف کند که با بافت متن سازگارتر است و در نهایت به معنی ظریف و شاعرانه ای می رسد که هدف شاعر بود.

نکته: خواننده نزدیکی یا دور بودن معنی کلمات را تعیین نمی کند و خود شاعر است که اینکار را انجام می دهد. ما با خواندن شعر و بررسی مفهوم آن ناخودآگاه متوجه می شویم که کدام معنی زیرکانه تر، شاعرانه تر و در واقع مقصود شاعر بوده است.

دیشب صدای تیشه از بیستون نیامد
شاید به خواب شیرین، فرهاد رفته باشد
فیض کاشانی، غزلیات

شیرین در معنای اول: خوش و شیرین
شیرین در معنای دوم: معشوقه فرهاد

بدین ترتیب بیت را به دو شیوه می توانیم معنا کنیم که:

1- شاید فرهاد به خواب شیرین و خوشی رفته باشد

2- شاید شیرین (معشوقه فرهاد) به خواب فرهاد رفته باشد.

گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد
گفتا اگر بدانی هم اوت رهبر آید
حافظ، غزلیات

بو در معنای اول: رایحه
بو در معنای دوم: آرزو و آمال

پس این بیت را هم به دو صورت می توانیم معنا کنیم.

1- گفتم که بو و رایحه زلفت گمراه عالمم کرد

2- گفتم که ارزوی زلفت گمراه عالمم کرد

انواع ایهام

ایهام نیز همانند بقیه آرایه ها انواعی دارد. شبه ایهام، ایهام تناسب، ایهام تضاد، ایهام ترادف، ایهام تبادر، ایهام استخدام و ... که ما در این مقاله تنها به ذکر مواردی که پرکاربردتر هستند پرداخته ایم.

آرایه ایهام تناسب

آرایه ایهام تناسب ترکیبی از دو آرایه ایهام و آرایه تناسب است؛ یعنی کلمه، دو معنی سازگار با متن دارد، اما یک معنی آن با دیگر اجزای جمله، حالت تناسب برقرار می کند. در واقع کلمه ای ایهام تناسب دارد، یکی از معانی آن با دیگر کلمات جمله مراعات نظیر می سازد.

در ایهام تناسب نیاز نیست که حتماً کلمه با معنای دور با بقیه اجزا تناسب داشته باشد و در هر دو معنی کلمه ممکن است رخ دهد . یکی از انواع مهم ایهام تناسب، ایهام تضاد است. گفته می شود، سعدی یکی از شاعرانیست که از ایهام تناسب هنرمندانه استفاده کرده است.

همچو چنگم سر تسلیم و ارادت در پیش
تو به هر ضرب که خواهی بزن و بنوازم

ضرب در معنای اول: ضربه زدن
ضرب در معنای دوم: یکی از آلات موسیقی

در این بیت ضرب در معنای آلت موسیقی، با چنگ و نواختن تناسب دارد و ایهام تناسب ساخته است.  

آرایه ایهام تضاد

یکی دیگر از حالات این آرایه، ایهام تضاد است و زمانی به وجود می آید که کلمه ای دارای ایهام، در یکی از معانی خود با یکی دیگر از اجزای جمله حالت تضاد داشته باشد.

آشنایی نه غریب است که دلسوز من است
چون من از خویش برفتم، دل بیگانه بسوخت

در این بیت دو کلمه غریب و خویش، ایهام دارند.

غریب در معنای اول: بیگانه، متضاد آشنا
غریب در معنای دوم: عجیب و دور از ذهن

که معنی اول با کلمه آشنا تضاد ایجاد می کند و ایهام تضاد می سازد.

خویش در معنای اول: خود
خویش در معنای دوم: آشنا، متضاد بیگانه

و این معنی دوم این کلمه هم با بیگانه تضاد دارد ، پس ایهام تضاد است.

شبه ایهام یا ایهام دوگانه خوانی

این نوع ایهام زمانی پیش می آید که عبارت یا شعری با دو تلفظ خوانده می شود و به همین دلیل به دو شکل هم تفسیر می شود. در قدیم به این شکل از ایهام، شبه ایهام و توجیه می گفتن و در حال حاضر آن را ایهام دوگانه خوانی می گویند.

تن آدمی شریف است به جان آدمیت
نه همین لباس زیباست نشان آدمیت

این بیت به دو صورت خوانده می شود، و هر دو معنی می دهد که یکسان نیست.

شکل اول: نه! همین لباس زیباست نشان آدمیت.
شکل دوم: نه همین لباس زیباست، نشان آدمیت.

نکته: رعایت علائم نگارشی می تواند از ایجاد ایهام دوگانه خوانی اجتناب کند.

تفاوت ایهام و کنایه

از آنجایی که در ابیات و متون سنگین تشخیص آرایه ها کمی دشوار است، این سوال به وجود می آید که آیا ایهام و کنایه تفاوتی دارند؟

بله، ایهام و کنایه متفاوت هستند و می توان دو دلیل را برای آن در نظر گرفت:

1- زیرا ایهام همیشه در کلمه شکل می گیرد ولی کنایه معمولا یک جمله است.

2- در کنایه فقط معنی دور جمله مدنظر ماست در صورتی که در ایهام، هر دو معنی دور و نزدیک برای ما اهمیت دارد.

همچنین بخوانید:

آرایه مجاز در ادبیات فارسی: تعریف، کاربرد و انواع علاقه های آن

مجاز، یکی از صنایع ادبی پرکاربرد است که با به کارگیری کلمه در معنایی غیر از معنای حقیقی خود، سخن را خیال انگیز و تأثیرگذار می کند. این مقاله به بررسی…

تفاوت جناس و ایهام

جناس هنگامی در متن شکل می گیرد که دو واژه با تلفظ یکسان، دو معنی متفاوت داشته باشند مانند: شیر(حیوان) ، شیر(شیر آب)، شیر(شیر خوراکی) اما باید در نظر داشت که این موضوع با آرایه ایهام متفاوت است؛ زیرا،

1- جناس تام معمولا دو یا سه کلمه یکسان در جمله هستند که معانی متفاوتی دارند؛ ولی ایهام، یک کلمه است که معانی متفاوت ایجاد می کند.

2- جناس آرایه لفظی و ایهام آرایه باطنی است.