جد و آباد بگوییم یا (جدّ و آباء) براستی کدامیک صحیح می باشد ؟

(جدّ و آباء) درسته یا جد و آباد ؟

در زبان فرایندی برای ساخت اصطلاح ها و تعبیرها و ترکیب های ثابت وجود دارد تحت عنوان «lexicalization»، یا به لفظ روسی «лексикализация»، که در فارسی به آن «واژگانی شدگی» می گوییم.

از طریق این فرایند ممکن است از یک واژه دو صورت جمع در زبان به وجود بیاید که یکی معنای مستقلی از صورت مفرد دارد (یکی از نمودهای واژگانی شدگی). درواقع، یک صورت صرفی از واژه معنای مستقل پیدا می کند.

مثلاً واژه های عربیِ جمعی که در فارسی مفرد هستند و در فرهنگ ها جدا از صورت مفردشان می توانند مدخل بشوند. مانند «اخبار» که واژگانی شده و معنای مستقل از صورت مفرد آن یافته است.

گاهی هم فرم مفرد یک کلمه واژگانی می شود؛ مثلاً خود واژهٔ «خبر» در معنای «اخبار» (مثلاً «خبرِ ۲۰:۳۰») نیز واژگانی شده است.

یا «عملیات» که صورت جمع «عملیه» است و خودش معنای مفرد یافته؛ یا «انتخابات» که مفرد است و به «جریان عمومی برگزیدن فرد/افراد برای منصبی» اشاره می کند.

یا «آثار» (در معنای «کارها و تولیدات فرد/افراد در یک حوزهٔ علم») یا «شهادت» (در معنای «کشته شدن در راه خدا») و هزاران نمونهٔ دیگر که صورت های واژگانی شده ای/لکسیکالیزه شده ای هستند که معنای مستقلی از معنای لفظیِ صورت مفرد یا جمعشان پیدا کرده اند و هر کدام می توانند به مدخلی واژگانی تبدیل بشوند.

نمود دیگر واژگانی شدگی مربوط به تبدیلِ یک جزء غیراسمی کلام به اسم است. مثلاً وقتی می گوییم «فلانی خیلی ایسم ایسم می کند»، وند اشتقاقی «ایسم» را در نقش اسم و جزئی از فعل مرکب به کار برده ایم و اصطلاحی جدید برساخته ایم.

از طریق همین فرآیند، همچنین ممکن است دو واژه کنار یکدیگر قرار بگیرند و ترکیبی بسازند که معنای کل آن با اجزای سازندهٔ آن ترکیب متفاوت است و در مجموع یک اصطلاح می سازند؛ مثلاً «جدوآباد» که برخی آن را غلط مصطلح* می دانند و «جدوآباء» را درست می دانند.

(جدّ و آباء) یا (جدّ و آباد) یا (جدّ ِ آباد)؟

در فرهنگ واژگان فارسی «دهخدا» و «معین» در معنای واژگان «جد» و «آباء» و «آباد» چنین آمده است:

فرهنگ فارسی معین:
«جد»
پدربزرگ. نیا
و «اجداد» جمع آن است.
*

فرهنگ فارسی دهخدا:
(آباء)
جمع «اَب» به معنای «پدران»
*

فرهنگ فارسی دهخدا:
«آباد»
مزروع. آبادان. مسکون. مقابل ویرانه و خراب
*

همانطور که ملاحظه فرمودید واژه ی «آباد» پس از «جد» به هیچ طریق نمی تواند معنای مورد نظر کسی را افاده کند.

گاهی مثلا در بین صحبت هایمان برای قسم خوردن می گوییم به جد و آبادم یا به جد و آبادت. آباد معنای آبادی و آبادانی دارد و در این اصطلاح هیچ جایگاهی برای آن قابل تصور نیست. آبا جمع اب است به معنی پدران که با جد ارتباط معنایی دارد. در نتیجه ترکیب « جد و آباء » صحیح است.

البته فراموش نمی کنیم؛ در هیچ یک از فرهنگ واژگان نیز عبارت (جدّ و آباء) یافت نمی شود و دلیلش هم این است که اصولا رسم بر این است که در فرهنگها، واژگان تک به تک معنا شوند و صحیح آن هم همین شیوه است.

(«آباد» در این ترکیب محرف «آباء»، جمع «اَب» (پدر) عربی است). البته بعضی بر این باورند که این حرف صحیح نیست و «جدوآباد» غلط نیست و آن «د» پایان «آباد» یک ضرورت آوایی است و کل این ترکیب در نقش یک اصطلاح ثابت در موقعیت معیّن (هنگام دشنام دادن: کودن هفت جدوآبادته!) به کار می رود و معنای کل آن با معنای لفظی آن تا حدی متفاوت است.

«جد» یعنی «پدربزرگ» و «نیا»، و «اَب» یعنی «پدر»؛ اما ترکیب «جدوآبادته» معنای لفظیِ «پدر و پدران» ندارد و به معنای «خودت و نسل های قبلت» و «خودت و همهٔ اخلاف و پیشینیانت» (اعم از زن و مرد) است و به اصطلاح تبدیل شده. از این رو، در فرهنگ ها ممکن است جدا مدخل بشود.

و جالب و قابل توجه این است که بدانیم، دلیل اصلی تغییر «آباء» به «آباد» این بوده که هم خوان های انسدادی چاکناییِ «ء/ع» در واژه های عربی، در زبانِ گویش وران فارسی، در بسیاری از واژه ها تلفظ نمی شوند (مثل «املاء» و «انشاء» و «راجع به» که «املا» و «انشا» و «راجب» وامی گوییم). مسلماً گفتن «جدوآبائته» انرژی بَرتر از «جدوآبادته» است. پس، با حذف «ء»، برای واج آرایی ترکیب (وجودواج «د» در پایان «جد») و زحمت کمتر در هنگام تلفظ، به جای آن «د» گذاشتند.

و برخی بر این باورند که علاوه بر این ها، «جدوآباد» در جایی غیر از موقعیت مذکور معمولاً به کار نمی رود و نمی شود دو صورت معیار یا غیرمعیار برای آن تعیین کرد. لذا، تنها صورت درست همان «جدوآبادته» است.

همچنین بخوانید:

بنویسیم سپاسگزاری یا سپاسگذاری | املای کدام درست است ؟

بیایید به زبان فارسی بیشتر اهمیت دهیم و نوشتن صحیح کلمات را بدست فراموشی نسپاریم و املای درست کلمات را به نسل بعدی یاد دهیم .