آیا می توان به جای تسبیحات اربعه سوره حمد خواند؟

تسبیحات اربعه یا سوره حمد؟ احکام شرعی در رکعت سوم و چهارم نماز

نماز، ستون دین اسلام و مهم ترین عبادت هر مسلمان است که در طول شبانه روز پنج بار بر او واجب می شود. یکی از مسائل پرتکرار و مهمی که بسیاری از نمازگزاران با آن مواجه می شوند، مربوط به قرائت در رکعت سوم و چهارم نماز است. آیا می توان به جای تسبیحات اربعه، سوره حمد خواند؟ اگر سهواً تسبیحات را فراموش کنیم چه حکمی دارد؟ و در صورت شک در اجزای نماز چه باید کرد؟

در این مقاله تلاش می شود با استناد به نظرات مراجع عظام تقلید، به صورت جامع و کاربردی به این پرسش های رایج پاسخ داده شود. این مباحث برای ارتقای کیفیت نماز و برای رفع شبهات ذهنی نمازگزاران بسیار ضروری است.

تسبیحات اربعه چیست و جایگاه آن در نماز کجاست؟

تسبیحات اربعه، ذکر «سُبْحانَ اللهِ وَ الْحَمْدُ لِلهِ وَ لا اِلهَ اِلا اللهُ وَ اللهُ اَکْبَرُ» است که در رکعت سوم و چهارم نماز خوانده می شود. در این دو رکعت، نمازگزار بین دو گزینه قرار دارد:

• خواندن یک بار سوره حمد
• یا سه مرتبه تسبیحات اربعه

بر اساس فتوای مشهور فقها، حتی یک مرتبه تسبیحات اربعه نیز کفایت می کند. امام خمینی (ره) در توضیح المسائل (ج ۱، ص ۵۵۵، م ۱۰۰۵) به این مسئله تصریح فرموده اند که در رکعت سوم و چهارم، خواندن یک بار حمد یا سه مرتبه تسبیحات اربعه کافی است.

آیا می توان به جای تسبیحات، حمد و سوره خواند؟

یکی از سوالات رایج این است که آیا در رکعت سوم و چهارم می توان به جای تسبیحات اربعه، حمد و سوره (توحید) خواند؟ در پاسخ باید گفت:

بر اساس فتوای آیت الله العظمی بهجت (استفتاءات، ج ۲، ص ۱۴۹ و ۱۵۰، سوال ۲۰۲۱)، خواندن حمد به جای تسبیحات اربعه در رکعت سوم و چهارم اشکال ندارد، مشروط بر آنکه سوره را به قصد مطلق قرائت قرآن در نماز بخواند، نه به قصد سوره نماز.

نکته مهم تر اینکه اگر نمازگزار در دو رکعت آخر به خیال اینکه در دو رکعت اول است، حمد و سوره را بخواند، هرچند نمازش صحیح است، ولی باید دو سجده سهو برای زیادی سوره به جا آورد. این حکم بر اساس نظر آیت الله العظمی گلپایگانی در مجمع المسائل (ج ۱، ص ۱۶۷) بیان شده است.

همچنین بخوانید:

احکام نماز خواندن با مانتو از نظر مراجع عظام تقلید

لباس نماز گزار باید بدن آن را به جز، قرص صورت و از مچ دست ها و در صورت نبودن نامحرم از مچ پاها به پایین، کاملا بپوشاند. لباس نمازگزار نباید چسبان و…

حکم فراموش کردن تسبیحات در نماز

فراموشی سهوی تسبیحات

اگر نمازگزار سهواً به جای حمد و سوره، تسبیحات بخواند یا برعکس، باید به این نکات توجه کند:

از آنجا که قرائت حمد و سوره در نماز از واجبات غیر رکنی است، اگر حمد و سوره را فراموش کند و در رکوع متوجه شود، نمازش صحیح است و نیازی به برگشتن نیست. اما اگر پیش از خم شدن برای رکوع متوجه شود، باید حمد و سوره (و در نماز جماعت فقط حمد) را بخواند و سپس به رکوع برود.

در نماز جماعت، اگر مأموم به سجده امام جماعت در آن رکعت برسد، جماعتش صحیح است (امام خمینی، توضیح المسائل، ج ۱، ص ۷۸۵).

این مسئله به ویژه برای کسانی که در نماز جماعت به امام اقتدا کرده و در رکعت دوم یا سوم دچار اشتباه می شوند، اهمیت ویژه ای دارد. در چنین مواردی باید توجه داشت که وقت برای خواندن حمد کافی نیست و برگشتن به قرائت، موجب به هم خوردن نظم نماز جماعت می شود.

فراموش کردن تسبیحات

اگر نمازگزار تسبیحات اربعه را فراموش کند، در صورتی که هنوز برای انجام رکوع خم نشده باشد، باید تسبیحات را بگوید و گفتن یک مرتبه کافی است. ولی اگر به رکوع رفته یا از آن گذشته باشد، نیازی به برگشتن نیست و نمازش صحیح است (توضیح المسائل امام خمینی، ص ۲۵۹ و ج ۱، ص ۵۵۵).

سخن پایانی:

نماز مهم ترین عبادت مسلمانان است و آگاهی از احکام آن، شرط صحت و قبولی این عبادت بزرگ محسوب می شود. در این مقاله به بررسی احکام خواندن تسبیحات اربعه یا سوره حمد در رکعت سوم و چهارم، حکم فراموشی و اشتباه در تسبیحات، احکام شک در اجزای نماز، و چگونگی نیت نماز پرداخته شد.