پوسیدگی دندان از کنار لثه: علل پنهان، روش های نوین ترمیم و پیشگیری

آیا تاکنون هنگام مسواک زدن یا نخ کشیدن، متوجه یک لکه تیره، حساسیت ناگهانی به سرما یا خطی سفید و گچی درست در محلی که دندان به لثه می چسبد، شده اید؟ بسیاری از افراد گمان می کنند پوسیدگی فقط در شیارهای عمیق سطح جونده (پوسیدگی اکلوزال) یا بین دندان ها رخ می دهد؛ اما نوعی از پوسیدگی وجود دارد که بسیار موذی تر، سریع السیرتر و دردناک تر است: پوسیدگی گردنی یا پوسیدگی کنار لثه.

این عارضه که در علم دندانپزشکی به پوسیدگی ریشه یا پوسیدگی سرویکال نیز معروف است، دقیقاً در ناحیه طوقه دندان و زیر خط لثه شکل می گیرد. به دلیل بی صدا بودن مراحل اولیه، اغلب زمانی کشف می شود که تخریب به عمق دندان و نزدیک عصب رسیده است.

چرا ناحیه کنار لثه آسیب پذیرترین نقطه دندان است؟

برای درک دقیق این مشکل، ابتدا باید ساختار میکروسکوپی دندان را بشناسیم. تاج دندان (بخش قابل مشاهده) توسط مینای دندان پوشیده شده است؛ سخت ترین و معدنی ترین بافت بدن انسان با ضخامتی حدود ۲ تا ۳ میلی متر. اما این مینای محافظ در ناحیه طوقه دندان (جایی که تاج به ریشه می رسد) ناگهان به پایان می رسد و با لایه ای بسیار نازک به نام سمان (Cementum) جایگزین می شود. سمان تنها حدود ۰.۵ میلی متر ضخامت دارد و از نظر سختی، شباهت زیادی به استخوان دارد، نه مینا.

نکته حیاتی: به محض اینکه لثه به هر دلیلی عقب نشینی کند (تحلیل لثه)، این لایه سمانی نرم و متخلخل در معرض محیط دهان قرار می گیرد. اسیدهای تولیدی توسط باکتری ها خیلی سریع تر از مینای سخت می توانند این لایه را حل کرده و به عاج (لایه داخلی تر و نرم تر دندان) نفوذ کنند. به بیان دیگر، سرعت پیشرفت پوسیدگی در این ناحیه، چندین برابر سریع تر از پوسیدگی سطوح جونده است و به دلیل نازک بودن بافت، فاصله تا عصب دندان بسیار کوتاه است.

مهم ترین علل ایجاد پوسیدگی در کنار لثه

پوسیدگی کنار لثه یک بیماری چندعاملی است و ترکیبی از عوامل مکانیکی، شیمیایی و بیولوژیکی منجر به بروز آن می شود. در ادامه به شش عامل اصلی می پردازیم:

۱. تحلیل رفتن لثه (Gingival Recession)؛ ریشه اصلی مشکل تحلیل لثه، یعنی جابه جا شدن لثه به سمت پایین و نمایان شدن ریشه دندان، مهم ترین پیش شرط برای ایجاد پوسیدگی گردنی است. اما چه عواملی باعث تحلیل لثه می شوند؟

• مسواک زدن خشن و افقی: شاید تعجب کنید، اما رایج ترین علت عقب نشینی لثه، آسیب فیزیکی ناشی از مسواک زدن نادرست با فشار زیاد و حرکت رفت وبرگشتی (اره ای) است. استفاده از مسواک با بریستل های خشن یا ساینده، به مرور زمان لثه را می تراشد و مینای نازک طوقه را نیز می ساید.
• بیماری های پریودنتال (لثه و استخوان): عفونت های باکتریایی مزمن مانند پریودنتیت، باعث تخریب بافت همبند لثه و استخوان نگهدارنده اطراف ریشه می شوند. با از بین رفتن این بافت ها، لثه تحلیل رفته و ریشه دندان در معرض دید قرار می گیرد.
• مال اکلوژن (نامرتبی دندان ها) و سایش: اگر دندانی کج باشد یا نیروی بیش از حد از طرف دندان مقابل به آن وارد شود، لثه اطراف آن به تدریج نازک شده و عقب می رود.
• درمان های ارتودنسی با نیروی بیش از حد: جابه جایی سریع دندان ها بدون اعمال نیروی استاندارد می تواند منجر به تحلیل استخوان و لثه در سمت فشار شود.
• سن: افزایش سن، به طور طبیعی و بدون وجود بیماری، احتمال تحلیل لثه و سایش سرویکال (ساییدگی طوقه) را به دلیل کاهش ضخامت بافت های حمایت کننده افزایش می دهد.

۲. نقص در مینای دندان: پوسیدگی در امتداد ترمیم های قدیمی و شیارهای زیر لثه ای در بسیاری از موارد، پوسیدگی کنار لثه در ارتباط با یک ترمیم (پرکردگی) قبلی ایجاد می شود. اگر لبه های یک پرکردگی قدیمی که در مجاورت لثه قرار دارد، گیردار نباشد (بیش از حد برجسته یا دارای فاصله باشد)، محل ایده آلی برای تجمع پلاک میکروبی فراهم می کند. این پلاک به مرور زمان اسید تولید کرده و در امتداد همان لبه ترمیم، یک خط پوسیدگی ثانویه ایجاد می کند.

۳. عوامل شیمیایی: حملات اسیدی محیط دهان فراتر از باکتری ها، اسید موجود در رژیم غذایی یا برگشت اسید معده به دهان، مستقیماً سبب نرم شدن و حل شدن بافت سخت (مینا و به ویژه سمان) در ناحیه طوقه می شود. فرسایش اسیدی، سطح دندان را به شدت نازک کرده و زمینه ساز ایجاد حفره های سطحی در کنار لثه می شود. مصرف مکرر نوشابه های گازدار، آبمیوه های صنعتی اسیدی، نوشیدنی های انرژیزا و همچنین بیماری رفلاکس معده (به دلیل رسیدن اسید هیدروکلریک به دهان)، از مهم ترین منابع این اسید مخرب هستند.

۴. کاهش ترشح بزاق (خشکی دهان) بزاق، مهم ترین سیستم دفاعی دهان است. pH طبیعی بزاق حدود ۶.۷ تا ۷.۲ است. عملکرد اصلی بزاق شامل شستشوی باقی مانده غذا، خاصیت آنتی باکتریال، و تأمین یون های کلسیم و فسفات برای بازسازی (رمینرالیزاسیون) مینا است. اما زمانی که بزاق کاهش یابد (کمتر از ۰.۱ میلی لیتر در دقیقه)، محیط دهان خشک شده، pH به زیر ۵.۵ سقوط می کند و بافر طبیعی از بین می رود. این شرایط، شدیداً احتمال پوسیدگی – به ویژه در ناحیه کنار لثه – را افزایش می دهد. مصرف برخی داروها (آنتی هیستامین ها، داروهای فشار خون، ضدافسردگی ها)، پرتودرمانی ناحیه سر و گردن، افزایش سن و بیماری های خودایمنی مانند سندرم شوگرن از علل عمده خشکی دهان هستند.

۵. رژیم غذایی چسبناک و کربوهیدراتی (نمایان ساز استعداد ژنتیکی) باکتری های پوسیدگی زا برای فعالیت به قند نیاز دارند. اگر رژیم غذایی سرشار از کربوهیدرات های ساده (شیرینی جات، نان سفید، کلوچه ها، شکلات های چسبناک) و همچنین نوشیدنی های شیرین باشد، این باکتری ها اسید تولید کرده و به لایه زیرین لثه حمله می کنند. دفعات مصرف قند (تعداد وعده ها در طول روز) حتی بیشتر از مقدار کلی آن اهمیت دارد؛ هر بار که قند مصرف می کنید، pH دهان به مدت سی دقیقه در محدوده اسیدی قرار می گیرد که باعث دمینرالیزاسیون پیوسته ریشه در ناحیه کنار لثه می شود.

۶. آناتومی نامناسب ترمیم و پروتزهای نامناسب بریج ها یا روکش هایی (لمینت یا کراؤن) که لبه های آنها با لثه هم تراز نیستند (زیر لثه بیش از حد یا بالای لثه)، محل تجمع پلاک هستند. همچنین فضاهای باز بین دندان و پروتزهای پارسیل، سطوح ایده آلی برای نشستن باکتری ها و ایجاد پوسیدگی در مجاورت لثه فراهم می کنند.

تشخیص زودهنگام – چرا پوسیدگی کنار لثه خاموش است و راه های شناسایی آن

یکی از خطرناک ترین ویژگی های پوسیدگی کنار لثه، بی علامت بودن آن تا مراحل پیشرفته است. اما با کمی دقت می توانید برخی نشانه ها را متوجه شوید:

علائم هشداردهنده اولیه:

• حساسیت موضعی به عوامل حرارتی یا شیرینی: این حساسیت معمولاً به دلیل نفوذ پوسیدگی به عاج (لایه زیر سمان) ایجاد می شود، جایی که میکروتوبول ها محرک های حرارتی یا شیمیایی را به عصب منتقل می کنند.
• تغییر رنگ موضعی: مشاهده یک لکه قهوه ای مایل به سیاه، سفید گچی یا زرد در کنار خط لثه که با مسواک زدن از بین نمی رود.
• احساس زبری بافت: وقتی نوک زبان روی سطح کنار لثه کشیده می شود، یک ناحیه زبر یا سوراخ دار کاملاً محسوس است.
• خونریزی هنگام مسواک زدن به دلیل ایجاد التهاب لثه (ژنژیویت) هم زمان با پوسیدگی.

تشخیص توسط دندانپزشک: پوسیدگی های کنار لثه به دلیل رنگ مشابه با پلاک، در معاینه چشمی معمولی ممکن است از دید پنهان بمانند. دندانپزشک از ابزارهای دقیق و مدرن استفاده می کند:

پروب اکسپلورر: انتهای فلزی باریک برای بررسی گیر کردن (سوراخ شدن) در شیار کنار لثه استفاده می شود.

رادیوگرافی «بایت وینگ»: این تصویر اشعه ایکس مخصوص، ناحیه زیر لثه را نمایش می دهد که بهترین وسیله برای تشخیص پوسیدگی های پنهان ثانویه است.

رادیوگرافی دیجیتال با کنتراست بالا: در موارد نزدیک به عصب یا در ناحیه های ریشه، تصاویر ریز را شفاف تر نشان می دهد.

دستگاه های تشخیص فلورسانس (Diagnodent): با تاباندن نور لیزر به دندان، فلورسانس طبیعی مینا را اندازه گیری کرده و نواحی پوسیده (با تغییر فلورسانس) را در مراحل خیلی اولیه، بدون درد شناسایی می کند.

گام های نهایی پوسیدگی (چه زمانی درد شروع می شود؟)

درک مراحل پیشرفت، نشان می دهد که چرا درمان سریع اهمیت دارد:

مرحله اولیه (دمانرالیزه شده): فقط یک لکه سفید یا قهوه ای سطحی است که هنوز حفره نگشته؛ با فلوراید و اصلاح رژیم، قابلیت توقف و بازسازی دارد.

مرحله حفره ای (تخریب عاج): اسید به عاج نفوذ کرده و حفره ایجاد می شود. در این مرحله حساسیت شروع می شود، چون عاج به پالپ (عصب) متصل است. در این مقطع نیاز به ترمیم (پرکردگی) است.

مرحله درگیری پالپ (عفونت و آبسه): با نفوذ پوسیدگی به پالپ، بدن با التهاب شدید پاسخ می دهد. درد خودبه خود و به ویژه شب ها تشدید می شود، لثه متورم و آبسه تشکیل می شود. در اینجا دیگر ترمیم ساده کارساز نیست و ممکن است نیاز به درمان ریشه (عصب کشی) یا در صورت تخریب شدید، کشیدن دندان وجود داشته باشد.

درمان های مدرن پوسیدگی کنار لثه

انتخاب روش درمان بستگی به عمق ضایعه و میزان آسیب بافتی دارد:

۱. ترمیم مستقیم با کامپوزیت (پرکردگی همرنگ دندان) اگر پوسیدگی هنوز به عصب نرسیده باشد، دندانپزشک ابتدا ناحیه پوسیده را با فرزهای مخصوص حذف می کند، سپس حفره را با مواد کامپوزیت نانوسرامیکی و رزینی همرنگ دندان پر می کند. باید توجه کرد که استفاده از ویال های ماتریکس (بند) برای احیای کنتاکت لثه و دندان در این ناحیه ضروری است. سپس ماده با نور آبی پلی مریزه شده و با دقت بالا پالیش می شود.

۲. ترمیم غیرمستقیم (اینله/اونله یا روکش) در پوسیدگی های وسیع که سطح بزرگی از طوقه و حتی دیواره های کناری را شامل می شوند، پرکردگی مستقیم دوام نمی آورد. در این شرایط از ترمیم های غیرمستقیم (اینله سرامیکی یا روکش تمام سرامیکی) استفاده می کنیم. قالب تهیه می شود و قطعه سرامیکی ساخته و در مطب یا لابراتوار سمان می شود. این روش به دلیل دقت بالا، بازسازی کامل آناتومی طوقه را فراهم می کند و محل اتصال به لثه کاملاً هرمتیک می شود.

۳. درمان ریشه (عصب کشی) و روکش اگر پوسیدگی به پالپ رسیده باشد (کلینیکی با درد خودبه خود مشخص می شود)، ابتدا پالپ ملتهب حذف و کانال ریشه تمیز و با مواد بی اثر پر می شود. سپس به دلیل اینکه تاج دندان محافظ خود را از دست داده و برای جلوگیری از شکستن آن، نیاز به ساخت پست و روکش کامل است تا از نفوذ مجدد میکروب ها از کنار لثه به فضای کانال جلوگیری شود.

۴. درمان های ترمیمی با لیزر در تکنیک های پیشرفته، از لیزرهای اربیوم برای حذف بافت پوسیده کنار لثه بدون نیاز به بیهوشی (در برخی موارد) و با کمترین تهاجم به بافت سالم استفاده می شود. متأسفانه این تکنولوژی در روزهای آینده نیز در دسترس است اما مزیت آن، قابلیت استریلیزاسیون همزمان ناحیه و بند آوردن خونریزی لثه است.

عوارض پوسیدگی دندان : صدمات جبران ناپذیر دندان پوسیده بر سلامت

توقف پوسیدگی دندان و پرکردن دندان در خانه | دیگه برای دندانپزشکی ...

هر آنچه که از رویش تا پوسیدگی دندان باید بدانید