راهنمای نوشتن جملات کوتاه و روان در فارسی

چطور جملات کوتاه تری بنویسیم؟ راهنمای نوشتن متون خوانا و روان

ساختار جمله در زبان فارسی امروز، دچار دگرگونی هایی شده است. مهم ترین علت آن کاهش مطالعه نثرهای معیار، رواج ترجمه و تأثیر منفی آن بر الگوهای جمله سازی است. به همین دلیل گاهی جملات دچار درازنویسی و ابهام می شوند که از مهم ترین مشکلات نگارشی در فارسی امروز است.

این مشکل به ویژه در متون و نامه های اداری غوغا می کند! شما گاهی نامه ای یک صفحه ای را می بینید که از ابتدا تا انتهای آن فقط دو یا سه جمله بسیار طولانی است. این پیچیده نویسی و طولانی کردن جمله ها به بخشی نانوشته از آیین نگارش اداری بدل شده است. تا جایی که اگر کسی نامه اش را خوانا و با جملات کوتاه بنویسد، به ناآشنایی به اصول نگارش اداری متهم می شود. این مسأله چندان بی دلیل هم نیست؛ زیرا با پیچیده نویسی یک نامه یا یک گزارش، می توان زیرکانه فقر محتوایی آن را پنهان کرد.

اگر به متون نثر گذشته نگاه کنیم، متوجه می شویم که جملات کوتاه، با افعال متعدد و پی در پی به کار می رفتند؛ اما امروزه جمله ها بلند شده اند. مواردی مانند پرگویی، شاخ و برگ دادن به یک موضوع، به کار بردن عبارت ها و افعال طولانی و آوردن جمله های معترضه سبب درازنویسی در جملات شده است.

نکته: اگر برای درک معنی و فهمیدن یک جمله باید دو یا چند بار آن را بخوانید، یعنی باید آن مطلب نیاز به دوباره نویسی دارد؛ یا باید آن جمله را به دو یا چند جمله کوتاه و رسا تقسیم کرد. یکی دیگر از مواردی که نشان می دهد یک جمله دچار اطناب شده، آن است که برای خواندن آن نیاز به نفس گیری مجدد داشته باشید.

در این مقاله از دلگرم، چند گام ساده برای نوشتن جمله های کوتاه تر نشان می دهیم. کوتاه کردن جمله ها باعث خواناتر شدن متن شما می شود.

گام اول: حذف یا جایگزینی جمله های عاطفی، معترضه، تفسیری و بدلی

اگرچه جملات عاطفی، معترضه، تفسیری و بدلی گاهی باعث غنای متن می شوند، اما اطناب ایجاد می کنند که می تواند از سادگی و روانی مطلب بکاهد. این جملات را به شکل دیگری می توان نوشت. دو جمله زیر را با یکدیگر مقایسه کنید:

برای رفتن به دماوند که بلندترین قله ایران است و در نزدیک روستای ما قرار دارد، از هیأت کوهنوردی که در آن عضو هستم، و اعلام کرده بود وسایل را در اختیار اعضا می گذارد، وسایل لازم را گرفتم.

کوه دماوند، بلندترین قله ایران است و نزدیک روستای ما قرار دارد. من عضو هیأت کوهنوردی هستم و چون اعلام کرده بود تجهیزات را برای صعود در اختیار اعضا می گذارد، وسایل لازم را گرفتم.

در مثال بالا، جمله های معترضه را از داخل جمله اصلی بیرون کشیده و پیش از آن آورده ایم.

گام دوم: تقسیم جمله بلند به چند جمله کوتاه

به جمله زیر دقت کنید:

تاگور از شاعران بزرگ جهان و از جمله شاعران و افتخارات هندوستان، بلکه مشرق زمین و در شمار معدود کسانی است که از قاره آسیا جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرده اند.

اگر دقت کنید متوجه می شوید که این جمله تنها یک فعل دارد و به راحتی می توانیم با چند فعل آن را به جملاتی کوتاه تقسیم کنیم و کار مخاطب را برای خواندن و فهم متن آسان کنیم. این جمله به صورت زیر روانتر است:

تاگور از شاعران بزرگ جهان است. او از افتخارات هندوستان و مشرق زمین به شمار می رود. تاگور از معدود آسیایی هایی است که جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرده است.

نکته: برای رعایت سادگی در نوشتن یک متن، می توانیم اطلاعات غیر ضروری را شناسایی کنیم و آنها را به پاورقی یا پرانتز منتقل کنیم.

در روش دیگری نیز به راحتی می توانیم این جملات اضافی را به اسم یا گروه های اسمی تبدیل کنیم.

مستدعی است نسبت به پرداخت کارانه هایی که اخیراً مورد تصویب قرار گرفته است، دستور لازم و مقتضی صادر فرمایید.

خواهشمند است دستور فرمایید کارانه های مصوب پرداخت شود.

مثالی دیگر:

شهرهایی که در شمال کشور قرار دارند می توانند با اصلاح نژاد درختان تولید محصولات را اضافه کنند و سبب رشد و رونق اقتصاد و گردش مالی شوند.

شهرهای شمالی می توانند با اصلاح نژاد درختان و تولید محصول بیشتر، به رونق اقتصادی کمک کنند.

گام سوم: حذف عبارت ها و کلمه های زائد

آوردن مترادف های مختلف برای یک مفهوم از ویژگی های نوشته ادبی است؛ اما باید توجه داشت که در بسیاری از متون رسمی، خبری، اداری و علمی باید از نوشتن مترادف های متعدد پرهیز کرد تا اصل کلام، با وضوح و به سرعت به مخاطب منتقل شود. به جمله زیر دقت کنید:

آنان که مغرور و خودپسند هستند، نمی توانند آنان که نفسی پاک و مهربان دارند را تحمل کنند.

آنان که مغرور هستند نمی توانند پاک طینتان را تحمل کنند.

برخی گمان می برند نویسنده ای که موفقیتی به دست آورده، با این موفقیت وضع زندگی نویسنده عوض می شود.

برخی گمان می برند نویسنده ای که موفقیتی به دست آورده، در پرتو آن وضع زندگی اش عوض می شود.

حشو نیز از انواع عبارات و کلمات زائد به شمار می رود.

انسان فقط مجری این تکامل است، نه خالق و آفریننده آن. انسان، مجری حقیر و ناچیزی در این زمینه است؛ زیرا از مفهوم و معنای آنچه [که] اجرا می کند، ناآگاه است.

انسان فقط مجری ناآگاه این تکامل است، نه آفریننده آن.

نیازی نیست که بعد از کلمه آنچه از حرف ربط که استفاده کنیم. این موضوع یکی از موارد حشو است.

اگر می خواهید بدانید استفاده از کدام عبارات و کلمه ها سبب حشو در متن می شود می توانید مقاله «حشو چیست و چرا باید از آن پرهیز کرد؟» را بخوانید.

گام چهارم: تبدیل کلمه ها و عبارت های بلند به کوتاه

بسیاری از افعال طولانی و مرکب متأثر از نثر اداری است که از دوران قاجار رواج یافته و به مرور زمان در فارسی امروز هم راه پیدا کرده است. استفاده از این افعال و عبارات، سبب طولانی شدن جملات، سختی انتقال معنا و سردرگمی خواننده می شود.

به رشته تحریر کشیدن خاطرات، مانع به فراموشی سپرده شدن آنها می شود؛ زیرا این یادداشت های گران بها را می توانیم سالیان سال مورد استفاده قرار دهیم.

نوشتن خاطرات، از فراموش شدن آنها جلوگیری می کند؛ زیرا این یادداشت های گران بها را می توانیم سال ها استفاده کنیم.

همچنین بخوانید:

دانلود صوتی قصه های زیبای هزار و یک شب - قسمت ۲۱

شهْرزادْ، شخصیت اصلی و بانوی روایت‌گرِ داستان‌های هزار و یک شب است. شهرزاد روایت‌کننده قصه‌ها برای شهریار، شاه ایران است. هسته اصلی داستان‌های هزار و…

در جدول زیر جایگزین هایی برای هر یک از این عبارات طولانی پیشنهاد شده که استفاده از آن می تواند به کوتاه شدن جملات و مؤثر شدن آن کمک کند.

گام پنجم: حذف تکیه کلام ها

گاهی در گفتار از کلماتی استفاده می کنیم که قید کردن آنها در نوشتار اهمیتی ندارد؛ زیرا استفاده از آن سبب سختی در انتقال مفهوم می شود. این تکیه کلام ها شامل این عبارت ها می شوند:

•     راستش را بخواهی...
•     به قول معروف
•     در این رابطه
•     شایان ذکر است / لازم به ذکر است
•     واقعیت این است که/ مسلم است که/ آنچه مسلم است/ آنچه مسلم است این است که
•     به هیچ وجه/ به هیچ وجه من الوجوه
•     در واقع/ در واقع باید گفت که
•     بر فرض/ بر فرض مثال
•     همان طور که بارها متذکر شدم
•     به اصطلاح
•     در مثل
•     باری/ خلاصه
•     صد البته
•     بارها و بارها
•     به این ترتیب
•     به قول معروف/ به قول گفتنی/ به قول یارو گفتنی
•     به هر حال/ در هر صورت ممکن

گام ششم: نیاوردن دو فعل پشت سر هم

آوردن دو فعل پشت سر هم سبب طولانی شدن جمله و سختی مفهوم می شود. برای مثال:

در این کتاب فقط به ماشین هایی که برای حرکت از برق استفاده می کنند، توجه شده.

برای خواناتر کردن چنین جملاتی می توانیم آخرین فعل را به قبل از که انتقال بدهیم.

در این کتاب فقط به ماشین هایی توجه شده که برای حرکت از برق استفاده می کنند.

گاهی می توانیم یکی از دو فعل پشت سر هم را حذف کنیم.

شاید موقعیت وی آنچنان که باید حفظ شود، حفظ نشود.
شاید موقعیت وی آنچنان که باید، حفظ نشود.

سرانجام آنچه باید می گفت، گفت.
سرانجام آنچه باید، گفت.

در جمله های کوتاه هم گاهی می توانیم بخشی از جمله را به مصدر یا صفت تبدیل کنیم.

در سومین بخش، نکات مهمی که درباره تمرین های کتاب نوشته شده، می بینیم.
در سومین بخش، نکات مهم تمرین های کتاب را می بینیم.

گام هفتم: ویرایش جملات گرته برداری شده

گرته برداری یکی از آفات ساده نویسی است و به معنای استفاده از الگوهای بیگانه در نوشتن یک متن است و به دلیل ترجمه تحت الفظی از زبان های دیگر به فارسی وارد می شود. در مقاله گرته برداری چیست در این باره بیشتر توضیح داده ایم. در این مقاله جایگزین هایی برای لغات و اصطلاحات ارائه شده که می توانید به آن مراجعه کنید.