قسمت آخر انواع آرایه های ادبی

قسمت آخر انواع آرایه های ادبی (آرایه های علم بیان)

آرایه های این دسته اگرچه در زبان ها و فرهنگ های دیگر هم به کار می روند، اما ما ایرانی ها به دلایلی مثل کم رویی، بیشتر از آن ها استفاده می کنیم. برای مثال این مسئله که «فلانی از من می ترسد و جرئت رو به رو شدن با من را ندارد» به شیوه های زیر بیان می کنیم:

• در معدودی از موارد صریح: «او جرئت اعتراض به من را ندارد».
• با تشبیه: «او تا من را می بیند مثل موش در سوراخش می جهد».
• با استعاره: «باز این من رو دید، موش شد».
• با مجاز: «او دل اعتراض به من را ندارد».
• با کنایه: «او تا من را می بیند، دست و پایش می لرزد».

علم بیان به بررسی این روش های گوناگون بیان مفاهیم در زبان فارسی می پردازد. در ادامه این مطلب از دلگرم هر کدام از این روش ها را با مثال توضیح می دهیم.

آرایه تشبیه

در آرایه تشبیه دو اسم بر اساس ویژگی مشترکی که دارند، به هم مانند می شوند. طرف اصلی صحبت را «مشبه» و طرف دیگری که ویژگی بارز از آن اوست، «مشبه به» گفته می شود. به ویژگی بارز یا صفت مشترک میان مشبه و مشبه به، وجه شبه و به واژه هایی از جمله «مثل، مانند، همچون و بسان» که بر همانندی دلالت می کنند، ادات شبه می گویند.

شاعر در بیت زیر دوران بهار و گل را به عمر زودگذر تشبیه کرده است:

ایام گل چو عمر به رفتن شتاب کرد ساقی به دور باده گلگون شتاب کن

آرایه مجاز

وقتی اسمی را به جای اسمی دیگر به کار می بریم، اما مخاطب با توجه به موقعیت منظور ما را به درستی درک می کند، آرایه مجاز پدید می آید. برای مثال، در جمله زیر ما بدون تامل متوجه می شویم که منظور گوینده از ظرف، غذا است:

به قدری گرسنه ام که می توانم تمام این ظرف غذا را بخورم.

آرایه استعاره

وقتی واژه ای به دلیل شباهتی که با واژه ای دیگر دارد، به جای آن استفاده شود، آرایه استعاره خلق می شود. استعاره در واقع تشبیهی ست که فقط مشبه یا مشبه به آن در بیت یا عبارت می آید. برای نمونه، منظور از قند در مصراع زیر، سخن دل نشین است و وجه شبه آن ها شیرینی و دل پذیری ست:

بگشای لب که قند فراوانم آرزوست.

آرایه تشخیص

هر گاه صفت، حالت یا عملی انسانی را به غیر انسان نسبت دهیم و به عبارتی شخصیتی انسانی به آن ببخشیم، آرایه تشخیص (آدم نمایی) پدید می آید. برای نمونه، غم در مصراع زیر فرمانده لشکر است، پس تشخیص داریم:

اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد

آرایه کنایه

جمله ها و عبارت های بسیاری در زبان فارسی وجود دارد که هر فارسی زبانی به تجربه متوجه می شود که مقصود گوینده از بیان آن ها چیزی ورای معنای ظاهری آن هاست. آرایه کنایه یعنی عبارتی که علاوه بر معنای ظاهری، معنای دیگری هم داشته باشد و منظور گوینده آن معنای دیگر (معنای باطنی) باشد. برای مثال، منظور ما در جمله زیر این است که آن فرد از دنیا رفته است:

دستش از دنیا کوتاه است.

همچنین بخوانید:

قسمت چهارم انواع آرایه های ادبی

آشنایی با انواع آرایه های ادبی : ادبا آرایه های ادبی را در دو دسته آرایه های ادبی لفظی و آرایه های ادبی معنوی دسته‌بندی کرده‌اند.

آرایه حس آمیزی

هر گاه موضوعی را که مربوط به یکی از حواس پنج گانه است، به چیزی نسبت می دهیم که با آن احساس نمی شود، آرایه حس آمیزی پدید می آید. برای مثال وقتی می گوییم «فلانی شیرین حرف می زند»، شیرینی که مربوط به حس چشایی ست را به سخن که مربوط به حس شنوایی ست نسبت داده ایم.