قسمت چهارم انواع آرایه های ادبی

ادامه انواع آرایه های ادبی (آرایه تضمین)

تضمین در لغت به معنی چیزی را در ظرفی قرار دادن و گنجانیدن است.هر گاه شاعر یا نویسنده، قسمتی از شعر یا نوشته شخص دیگری را در میان شعر خود بیاورد، از آرایه تضمین بهره برده است. برای نمونه، حافظ قسمتی از مصراع دوم بیت زیر را از قصیده معروف رودکی وام گرفته است:

خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی

آرایه اغراق (مبالغه)

اغراق در لغت به معنی زیاده روی کردن در توصیف کسی یا چیزی است و در اصطلاح ادبی نیز به افراط و زیاده روی در مدح کسی یا چیزی گفته می شود. وقتی شاعر یا نویسنده صفتی یا حالتی را در فرد یا پدیده ای چنان برجسته نماید که در واقعیت چنین چیزی در آن حد و اندازه محال باشد، آرایه اغراق (مبالغه) به وجود می آید.

دقت داشته باشید که اغراق در صورتی آرایه است که باعث زیبایی کلام شود و حالت شعارگونه و نمایشی به خود نگیرد. حکیم فردوسی در شاهنامه زیاد از این آرایه بهره برده است: 

بیاراست رستم یکی رزمگاه که از گرد اسبان هوا شد سیاه

آرایه حسن تعلیل

وقتی شاعر یا نویسنده برای مسئله ای واقعی، علتی شاعرانه، تخیلی و غیرواقعی بیان کند، آرایه زیبای حسن تعلیل خلق می شود. در بیت زیر، ابن یمین با خوش سلیقگی، دلیل سرخی گل را شرمگین شدن او بعد از شنیدن وصف روی یار دانسته است:

وصف رخت پیش گل، بلبل سرمست گفت سرخ برآمد ز شرم، روی دلارای گل

آرایه مثل

وقتی شاعر یا نویسنده در کلام خود از ضرب المثل استفاده می کند یا بخشی از سخن او آن قدر معروف شده باشد که به عنوان ضرب المثل به کار رود، آن بخش از سخن دارای آرایه مَثَل می شود. برای نمونه، در بیت زیر از ضرب المثل معروف «آدم را تشنه لب چشمه (دریا) می برد و برمی گرداند» استفاده شده است:

به آب می برد و تشنه باز می آرد هزار تشنه جگر را چَهِ زنخدانش

آرایه تمثیل

هرگاه برای روشن شدن مطلبی معمولا پیچیده و بحث برانگیز مثالی بزنیم، آرایه تمثیل به وجود می آید. برای مثال، حافظ در جواب بدگویان و سخن چینان می گوید:

من اگر نیکم و گر بد تو برو خود را باش هر کسی آن دِروَد عاقبت کار که کِشت

آرایه اسلوب معادله

هرگاه تمثیل به شکل دو طرف یک معادله ریاضی بیاید که هر جزء در قسمت اول، با جزئی دیگر در قسمت دوم هماهنگ و هم خوان باشد، آرایه زیبای اسلوب معادله خلق می شود؛ یعنی به این صورت که کل یک مصراع درباره موضوعی صحبت کند و کل مصراع دیگر، مثالی از آن موضوع باشد به گونه ای که بتوان میان دو مصراع، علامت مساوی قرار داد.

بیت زیر از بهترین نمونه های اسلوب معادله در شعر فارسی ست:

عشق چون آید برد هوش دل فرزانه را دزد دانا می کشد اول چراغ خانه را

همچنین بخوانید:

قسمت سوم انواع آرایه های ادبی

آرایه‌های ادبی یا صناعات ادبی یا صنایع بدیع در ادبیات فارسی، به‌کار بردن فنونی است که رعایت آن‌ها بر جلوه‌ها و جنبه‌های زیبایی و هنری سخن می‌افزاید.

آرایه ایهام

هرگاه شاعر یا نویسنده با رندی، واژه ای را که دارای دو معناست به گونه ای در کلام بیاورد که هر دو معنا از آن قابل برداشت باشند، آرایه ایهام پدید می آید. برای نمونه، واژه «شیرین» در بیت زیر می تواند هم به معنای معشوقه فرهاد و هم به معنای دل پذیر برداشت شود:

غرق خون بود و نمی مرد ز حسرت فرهاد گفتم افسانه شیرین و به خوابش کردم

این مبحث ادامه دارد