قسمت دوم انواع آرایه های ادبی

ادامه انواع آرایه های ادبی (آرایه موازنه)

آرایه موازنه شبیه آرایه ترصیع است با این تفاوت که فقط کافی ست همه کلمات دو مصراع یا دو جمله قرینه، هم وزن یکدیگر باشند و نیازی نیست که حتما در حرف یا حروف پایانی نیز یکسانی داشته باشند. به بیت زیر نگاه کنید:

این لطایف کز لب لعل تو من گفتم که گفت وین تطاول کز سر زلف تو من دیدم که دید

آرایه جناس

آرایه جناس در لغت به معنی هم جنس بودن است. در واقع جناس آرایه ای است که در آن دو یا چند کلمه که در تلفظ شبیه هم یا هم جنس اما در معنی مختلف باشند، به کار می رود.

جناس بر دو نوع است:

جناس تام (همسان): هرگاه واژه ای دوبار در یک بیت یا عبارت بیاید و هر بار معنایی متفاوت داشته باشد، جناس همسان شکل می گیرد. 

در بیت زیر، نهاد یک بار در معنای «سرشت و فطرت» و بار دیگر در معنای «نهادن (قراردادن)» آمده است:

عشق شوری در نهاد ما نهاد جان ما در بوته سودا نهاد

جناس ناقص: هرگاه دو واژه در یک بیت یا عبارت تنها اختلاف آوایی اندکی با یکدیگر داشته باشند، جناس ناقص ناهمسان پدید می آید.

در بیت زیر، میان «قیام – قامت»، «مُلک – مَلِک» و «امام – امامت»، جناس ناقص برقرار است:

قیام قامت موزون او قیامت اوست امام مُلک و مَلِک بنده امامت اوست

آرایه تکرار

آرایه تکرار زمانی ایجاد می شود که یک واژه در معنایی یکسان، دوبار یا بیشتر در کلام ذکر شود. برای مثال، واژه خیال در بیت زیر از سعدی سه بار و هر سه بار در معنایی یکسان آمده است:

خیال روی کسی در سر است هر کس را مرا خیال کسی کز خیال بیرون است

آرایه ملمع

ملمع از کلمه لمعه گرفته شده که به معنی پاره ای از گیاه که خشک شده و باقی آن، تر باشد. همچنین، ملمع در لغت به معنی چیزی است که از دو بخش ممتاز ترکیب شده باشد. وقتی شاعر یک مصراع یا بیت از شعر را فارسی و دیگری را به عربی یا زبان دیگری بسراید، آرایه ملمع پدید می آید و به آن شعر، ملمع می گویند.

به بیت زیر از ملمع معروف حافظ شیرازی نگاه کنید:

از خون دل نوشتم، نزدیک دوست نامه «اِنّی رَأیتُ دَهراً، مِن هَجْرِکَ القیامه

آرایه قلب

قلب در لغت به معنی واژگون کردن است. وقتی در بیت یا عبارتی از کلمات یکسان اما مقلوب (جابه جا) استفاده شود، آرایه قلب شکل می گیرد. به عنوان مثال، حروف واژه های «گنج» و «جنگ» در بیت زیر از استاد سخن کاملا برعکس یکدیگرند و آرایه قلب کامل را پدید آورده اند:

جنگ از طرف دوست دل آزار نباشد تا رنج تحمل نکنی گنج نبینی

همچنین بخوانید:

انواع آرایه های ادبی (قسمت اول)

بخش مهمی از هنر شاعری و نویسندگی بر آراستن کلام به آرایه‌های ادبی‌ست. اما آرایه ادبی چیست؟ با ما همراه باشید تا به این مهم بپردازیم.

آرایه های بدیع معنوی

به آرایه های ادبی که بر اساس تناسب های معنایی واژه ها با یکدیگر پدید می آیند، آرایه های ادبی معنوی می گویند. این آرایه ها انواعی دارند که در ادامه به بیان آن ها می پردازیم. 

این مبحث ادامه دارد