انواع آرایه های ادبی (قسمت اول)

انواع آرایه های ادبی چیست؟ | تعریف + انواع + مثال

به عبارت ساده، آرایه های ادبی ابزارهایی هستند که نویسندگان و شاعران برای زیباسازی و تاثیرگذاری بیشتر بر ذهن خواننده از آن ها بهره می برند. آرایه ها از طریق افزایش انسجام و هماهنگی بین کلام با کلمات، موجب آفرینش معناهای تازه و ماندگار می شوند. بخشی از این آرایه ها صورت، بخشی معنا و بخشی دیگر شیوه بیان کلام را می آرایند. 

انواع آرایه های ادبی چیست؟

آرایه های ادبی را براساس نوع کارکرد و زیبایی ای که به کلام می بخشند به ۳ دسته تقسیم می کنند:

1. آرایه های بدیع لفظی مثل واج آرایی، سجع، ترصیع، موازنه و جناس
2. آرایه های بدیع معنوی مثل مراعات نظیر، تضاد، متناقض نما، عکس، تلمیح، اغراق، حسن تعلیل، مثل، تمثیل، اسلوب معادله و ایهام
3. آرایه های علم بیان مانند تشبیه، تشخیص، مجاز، استعاره، کنایه و حس آمیزی

آرایه های بدیع لفظی

به آن دسته از آرایه های ادبی که از تناسب آوایی یا لفظی میان واژه ها شکل می گیرند و بر زیبایی ظاهری کلام می افزایند، آرایه های بدیع لفظی می گویند. این آرایه ها به انواع زیر تقسیم می شوند:

واج آرایی (نغمه حروف)

وقتی تکرار یک واج (صامت یا مصوت) در شعر یا نثر بیش از حد معمول رخ دهد و آوای شعر را دل نشین تر کند، واج آرایی می گویند. اگر این واج با حال وهوای شعر هماهنگ باشد، زیبایی آن دوچندان می شود.

برای مثال، تکرار حروف «خ» و «ز» در بیت از منوچهری دامغانی که تداعی کننده صدای ریزش و خرش خرش برگ ها در فصل پاییز است، واقعا زیباست:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است          باد خنک از جانب خوارزم وزان است

آرایه سجع (تسجیع)

هرگاه واژه های پایانی دو قرینه کلام در حرف یا حروف پایانی مشترک باشند ویا هم وزن باشند، آرایه سجع شکل می گیرد و آن دو جمله، مسَجَّع خوانده می شوند.

برای مثال، عبارت زیر را می توان به دو جمله قرینه تقسیم کرد که واژه های پایانی آن در واج های پایانی یکسانی دارند:

توانگری به هنر است نه به مال          بزرگی به عقل است نه به سال

انواع سجع در سطح کلمه و جمله

سجع ها در سطح کلمه و جمله انواع مختلفی دارند که در ادامه به آن ها می پردازیم.

انواع سجع در سطح کلمه عبارت است از:

• سجع متوازی
• سجع مطرف
• سجع متوازن

سجع متوازی

در سجع متوازی واژه ها از نظر تعداد هجا و کوتاهی یا بلندی هجا یکسان اند و حروف آخرشان هم یکی است.

مثال: کلمات ساز و ناز یا آواز و آغاز

سجع مطرف

در سجع مطرف حروف آخر واژه ها یکسان است اما در تعداد هجا و یا کوتاهی و بلندی هجا متفاوت هستند.

مثال: مسجود را سجود واجب است. {«مسجود» و «سجود»}

سجع متوازن

در سجع متوازن واژه ها از نظر تعداد و کیفیت هجا یکسان اند، اما حروف آخرشان یکی نیست.

مثال: در این جهان عالم و جاهل یکی نباشند. { «عالم» و «جاهل»}

همچنین بخوانید:

حکمت نشانه گذاری و علائم ویرایشی در درست نویسی فارسی

نشانه گذاری و علائم ویرایشی به ما کمک می کند تا منظورمان را درست بیان کنیم و از کج فهمی خواننده جلوگیری کنیم. با ما همراه باشید تا این موضوع را بیشتر…

 آرایه ترصیع

ترصیع در لغت به معنی جواهر نشاندن بر چیزی و گوهرنشان ساختن است. وقتی اجزای دو بخش از یک بیت یا دو جمله قرینه، نظیر به نظیر (یک به یک)، هم در وزن و هم در حرف یا حروف آخر مشترک باشند، آرایه ترصیع پدید می آید.

به عنوان مثال، در بیت زیر تمام کلمات دو به دو دارای وزن و حروف آخر مشترک اند:

زبانی ده که اسرار تو گوید          روانی ده که دیدار تو جوید

این مبحث ادامه دارد