حکم مسافرت عمدی برای فرار از روزه در ماه رمضان

حکم سفر عمدی در ماه رمضان

قرآن کریم بعد از توصیف ماه مبارک رمضان و وجوب روزه آن، به کسانی که در ماه رمضان در مسافرت هستند آسان گرفته و دستور می‌دهد که روزه‌های آن را در ایّام دیگر سال بگیرند. در کریمه 185 سوره بقره می‌خوانیم:

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِلنَّاسِ وَ بَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَی وَ الْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کَانَ مَرِیضاً أَوْ عَلَی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاَ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَی مَا هَدَاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ﴿185﴾

به استناد این آیه از قرآن و سایر ادله موجود در سنّت است که فقهای عظام نسبت به موضوع مسافرت در ماه رمضان و فروعات آن اظهار نظر می‌نمایند. از فروعات مورد ابتلای بسیاری از افراد همین مسأله‌ای است که در این سؤال آمده است؛ یعنی موضوع مسافرت رفتن با انگیزه و نیّت فرار از روزه.

روشن است که روزه دارای اقسامی است و فرع مورد بحث نسبت به همه اقسام آن قابل طرح نیست، بلکه جای طرح آن روزه ماه رمضان، روزه واجب معیّن غیر رمضان و روزی که روزه در آن نذر شده است، می‌باشد نه روزه مستحب و نه روزه واجب غیرمعیّن.

از آن‌جا که روزه گرفتن در سفر جز در موارد خاص، جایز و ممکن نمی‌باشد، در نگاه اوّل به لحاظ فضیلت زیاد و اهمیت فراوان روزه ماه مبارک رمضان به نظر می‌رسد که مسافرت در این ماه و نظایر آن که وقت روزه معین است و سفر کردن ملازم با از دست رفتن امکان شرعی روزه‌ داری است، جز در موارد ضرورت و ناچاری جایز و روا نباشد.

با این حال فتوا که منابع و ملاک و فرایند ویژه خود را دارد چیز دیگری می‌گوید. امام خمینی (س) در کتاب تحریر الوسیلة؛ ج‌1، ص: 278 می‌ فرماید:

بنا بر قول اصح: مسافرت در ماه رمضان از روی اختیار هر چند برای فرار از روزه باشد جایز می‌ باشد (و در این صورت کفاره لازم نیست و فقط قضای روزه واجب است)، لیکن قبل از  سپری شدن روز بیست و سوم ماه رمضان کراهت دارد، مگر آن‌که سفر حج یا عمره باشد، یا به خاطر مالی که می‌ترسد، تلف شود یا برادری که می‌ترسد به هلاکت برسد سفر کند.

احتیاط واجب آن است که در روزه واجب معیّن غیر از ماه رمضان، به اختیار خود مسافرت نکند کما این‌ که اگر در مسافرت باشد احتیاط واجب آن است در صورت امکان برای انجام آن قصد اقامه کند.

در نذر معیّن، بنابر اقوا مسافرت جایز است و اگر مسافر باشد قصد اقامه واجب نیست. (و بعدا قضای روزه را به جا می‌آورد).

سوال اینجاست که آیا می شود در ماه رمضان، برای فرار از روزه مسافرت کرد ؟

همه مراجع (به جز آیات عظام سیستانی و مکارم): مسافرت کردن در ماه رمضان – هرچند به عنوان فرار از روزه باشد – اشکال ندارد؛ ولی این امر تا قبل از روز بیست و سوم مکروه است.

آیات عظام سیستانی و مکارم: مسافرت کردن در ماه رمضان - هرچند به عنوان فرار از روزه باشد- اشکال ندارد؛ ولی مکروه است.

اما در نهایت تنها قضاى روزه‌ها واجب است و کفّاره ندارد؛ ولى اگر قضاى روزه‌ها را تا ماه رمضان سال بعد به تأخیر اندازد، به جهت تأخیر، باید براى هر روز یک مدّ طعام کفّاره بدهد.

سفر عمدی در ماه رمضان

عقوبت ترک عمدی روزه ماه رمضان

کسی که در ماه مبارک رمضان روزه بر او واجب است (همه شرایط را دارا است) به صرف اینکه قصد روزه گرفتن ندارد یا قصد دارد که روزه نگیرد، از نظر اسلام مجازات و عقوبتی ندارد مگر اینکه این قصد خود را عملی کند و عملاً روزه واجب خود را ترک کند،

یا روزه خود را باطل نماید که در آن صورت برای هر روز که عمداً و بدون عذر، روزه واجب خود را ترک کرده است باید علاوه بر یک روز روزه قضاء، کفاره نیز بپردازد. کفاره ترک عمدی یا افطار روزه واجب رمضان یکی از سه مورد زیر است:

1. 60 روز روزه (که 31 آن باید پی در پی باشد)
2. آزاد کردن یک برده (در این زمان این مورد منتفی است؛ زیرا برده و بنده ای نیست.)
3. برای هر روز 60 فقیر را غذا بدهد و سیر کند و اگر توانایی انجام هیچ یک را ندارد تنها باید در پیشگاه خداوند استغفار کند.

در خصوص ادای کفاره روزه تا رمضان سال بعد مراجع عظام تقلید می فرمایند: “کسى که کفّاره روزه رمضان بر او واجب است، یا باید یک بنده آزاد کند (امروزه بنده آزاد کردن موضوعیت ندارد)،

یا دو ماه روزه بگیرد (باید 31 آن را پى در پى بگیرد و اگر بقیه آن پى در پى نباشد اشکال ندارد، یا 60 فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک مُدّ که تقریباً 10 سیر است طعام یعنى گندم یا جو و مانند اینها بدهد و چنانچه اینها برایش ممکن نباشد هر چند مدّ که می ‏تواند به فقرا طعام بدهد و اگر نتواند طعام بدهد باید استغفار کند،

اگر چه مثلًا یک مرتبه بگوید «استغفر اللَّه» و احتیاط واجب در فرض اخیر آن است که هر وقت بتواند، کفاره را بدهد. بنابراین، تا جایی که ممکن است باید قبل از رمضان بعدی کفاره را ادا نماید و اگر نمی تواند استغفار کند و بعد از رمضان زمانی که توانایی پیدا کرد کفاره را ادا نماید.