اسم معرفه و نکره در زبان فارسی

اسم معرفه و اسم نکره

دوتا از ویژگی های اسم معرفه (شناس) و نکره (ناشناس) بودن است. در تعریف اسم گفتیم، اسم برای مشخص کردن اشیا، آدم ها و حیوانات از یکدیگر به کار می رود، با توجه به این تعریف اسم، مقصود از معرفه و نکره بودن شناسا بودن یا شناسا نبودن اسم ها در کلام برای خواننده یا شنونده است. بنابراین در این مقاله از دلگرم قصد داریم ویژگی های هریک را بررسی کنیم.

۱ اسم معرفه یا شناس

با وجود ادعای بسیاری از دستورنویسان مبنی بر بی نشانه بودن اسم معرفه و ذاتی بودن آنها، می توان برای تشخیص این اسم در جمله و کلام نشانه هایی را به قرار زیر در نظر گرفت:

الف) اسم های خاص

•     ایران، دهلی، بابک، سارا، پانیذ

ب) اسم های جنس

•     کتاب، اسب، جنگل، تخت

ج) اسم های زمان

•     امسال، پارسال، پیرار سال، خورشید، ماه

د) اسم های مبهم

•     فلانی

ه) اسم هایی که به قرینه لفظی، شناس می شوند

نکته: اسم هایی که یک بار در گفته و نوشته می آیند، برای دفعات بعد معرفه هستند، مثال؛

•     کبوتری در درختی آشیانه ساخته بود. کبوتر هر روز برای تهیه غذا از لانه اش خارج می شد.

و) کلمه ندا

•     زن! زود برگرد.

ز) ضمیرهای اشاره

•     این درخت، آن مرد

    آن عاشقان شرزه که با شب نزیستند
    رفتند و شهر خفته ندانست کیستند؟
    از بودن و سرودن، شفیعی کدکنی

نکته: ضمیر اشاره برای آنکه معرفه باشد حتما باید قبل از اسم بیاید. به این نوع اسم معرفه، معرفه به اشاره نیز می گویند.

ح) نقش نمای را

•     خانه را دیدم.

(یعنی خانه مشخصی که هر دو طرف گفت وگو درباره آن سابقه ذهنی دارند.)

نکته: نقش نمای را برای معرفه شدن باید با اسم همراه شود.

ط) مضاف یک مضاف الیه معرفه

    دختر آقای طالب زاده
    کیف آن دختر

ی) برخی جمله های ربطی توضیحی

    دختری که دارد می آید، شاگرد کلاس من است.

نکته: به این نوع اشاره عهد ذکری نیز گفته اند.

ک) ضمیر شخصی

    من، تو و او

۲ نکره یا ناشناس

اسم نکره اسمی است که در کلام برای شنونده یا خواننده ناشناس است. نکره در زبان فارسی علامت های مشخصی دارد. این نشانه ها عبارتند از:

الف) آمدن یک نکره ساز پیش از اسم

    آن وقت آدم با کمال شوق می رود بالای یک درخت یا می دود بالای یک بلندی.
    چرند و پرند، دهخدا

ب) آمدن ی یا ی را پس از اسم

    بار دیگر شهری که دوستش می داشتم.

    کتابی را امانت گرفتم

ج) یک در پیش و ی پس از اسم

    چوپان ما گله اش را یک جایی همان پس و پناه ها یک جایی لب جوی ... خواباند.
    نون و القلم، جلال آل احمد

د) اسم + صفات مبهم (هر، همه، هیچ)

    به هر شهری بروی، می بینی که ...

نکته: ی با اینکه در بیشتر موارد نشانه نکره شناخته می شود، بر معانی دیگری غیر از نکره هم دلالت می کند: به این موارد توجه کنید؛

• الف) ی نشانه معرفه است در صورتی که پس از جمله وصفی یا مضاف الیهی بیاید، مانند:

    مردی که دیروز به اینجا آمد مهربان بود.

یا ی گاهی با این و آن که از نشانه های معرفه هستند، جمع شود:

    آن روزی که او را دیدم سر از پا نمی شناختم.

نکته: بهتر است، این ی را موصول بگیریم نه نکره.

همچنین بخوانید:

انواع اسم در زبان فارسی و کاربردهای آن

اسم در زبان فارسی واژه ای است که برای نامیدن افراد، حیوانات و اشیا استفاده می شود و نقش های دستوری مختلفی دارد. این مقاله به بررسی انواع اسم و ویژگی…

• ب) ی نفی جنس، زمانی است که با کلمه های منفی بیاید:

    فایده ای ندارد.
    یعنی هیچ فایده ای ندارد

    و بی سببی
    در قدیم به معنی بی هیچ سببی بودهاست.

• ج) ی معنای تأکید بدهد، مانند:

    زودی آمد.

• د) کاهش و تقلیل، مانند:

    امروز پولی به من بده.
    یعنی پول کمی به من بده.