انواع اسم در زبان فارسی و کاربردهای آن

اسم و انواع آن

اسم در زبان فارسی واژه ای است که با آن آدم ها، حیوانات و اشیا را نام گذاری و مشخص می کنند. اسم ها می توانند از نظر دستوری نقش های مختلفی را بپذیرند. کلمات زیر همگی اسم هستند و هریک برای گروهی خاص به کار می روند:

•     افراد و آدم ها: مرد، زن، خواهر، برادر، رستم، تهمینه، مادر، پدر و ...
•     حیوانات: اسب، مرغ، ماهی، خزنده، مورچه، زاغ و ...
•     اشیا و وسایل: خانه، لانه، جامه، گچ، گوشی و ...

اسم این قابلیت را دارد، به هر چه که دیدنی و قابل اندیشیدن باشد اشاره کند، مانند:

•     بهرام، اسب، روشنایی و ...

از طرفی هر چه انتزاعی و لمس شدنی نباشد و تنها در درک آدمی بیاید هم با اسم نامگذاری می شود، مانند:

•     ترس، امید، هراس، دیو و ...

نکته: در زبان فارسی، برخلاف زبان هایی مانند عربی، فرانسه و ...  انواع اسم زمان، جنسیت، تعداد و درجه و مرتبه (برتری) را مشخص نمی کند.

نشانه های اسم

اسم یکی از انواع هفت گانه کلام (اسم، صفت، فعل، قید، ضمیر، حرف و ادات) است که مانند دیگر واژه ها نشانه هایی برای شناسایی دارد که این نشانه ها عبارتند از:

الف) می توان آن را جمع بست (اغلب اسم ها).

•     خواهرها، معلمان، دستورات

ب) صفت های اشاره این و آن را می توان در ابتدای آن آورد.

•      این درخت، این زاغ، آن مرد

ج) نشانه های نکره را می توان به پایان اسم اضافه کرد.

•     مردی، اناری، یک باغ، یک دفتر

د) اسم در جمله مستقل از کلمات دیگری مثل نهاد، مفعول، متمم و منادا قرار می گیرد.

ه ) می تواند صفت و مضاف الیه بگیرد.

انواع اسم

بسیاری از دستورنویسان اسم را به انواع زیر تقسیم کرده اند؛

مفرد و جمع

اسم ها از جمله واژه هایی هستند که قابلیت جمع بسته شدن دارند البته نه همه آنها و نه در هر شرایطی. بعضی از اسم ها به ویژه اسم های خاص جمع بسته نمی شوند. توصیه می کنیم برای اطلاعات بیشتر مقاله نشانه های جمع در فارسی را مطالعه کنید.

ذات و معنی

اسم های ذات اسم هایی هستند که در دنیای خارج از ذهن ما وجود دارند و مرئی، ملموس و محسوس هستند مانند:

•     کتاب، درخت، میز، لپ تاپ، ماشین

اما اسم های معنی اسم هایی هستند که مصداق خارجی ندارند، وجود آنها وابسته به دیگری است و در اصطلاح مفاهیمی انتزاعی هستند، مثل:

•     دیو، پری، خیال، آزادی

عام و خاص

اسم عام (جنس) اسمی است که بر افراد، جانوران و اشیا دلالت می کند، مانند کلمه زن که بر نوع دلالت می کند و شامل همه زنان می شود. مثال هایی دیگری از اسم عام عبارتند از:

•     زن، مرد، پسر، دیوار، نان

اما اسم خاص (علم) اسمی است که بر فرد، حیوان یا چیز مشخصی دلالت کند، مانند:

•     رخش، رستم، محمد، بهارستان

نکاتی درباره به کاربردن اسم خاص و اسم عام وجود دارد که می توانید آن را در مقاله اسم عام و اسم خاص مطالعه کنید.

معرفه و نکره

اسم اگر برای خواننده شناخته شده و آشنا باشد معرفه و اگر ناشناس و غیرآشنا باشد نکره یا ناشناس می نامند. اسم های معرفه علامت مشخصی ندارند. اسم های نکره نیز اسم هایی هستند که معمولا با یک یا ی نکره می آیند و برای شناسایی در جمله به توضیحات جمله بعد احتیاج دارند.

•     مردی، یک مرد

جامد و مشتق

اسم هایی که با بن فعل ماضی یا مضارع فعل ساخته می شوند مشتق می نامند، مانند:

•      بینش، پژوهش، رفتار

اما اسم هایی را که در ساختمان آنها بن فعل وجود ندارد نیز جامد می نامند، مانند:

•     قلم، زن، دختر

ساده و مرکب

به اسم هایی که ساختمان آنها از یک جز ساخته شده است و نمی توان آنها را به یک یا چند جز معنادار تقسیم کرد اسم ساده می گویند؛ اما اگر اسمی از دو یا چند بخش معنا دار ترکیب شده باشد مرکب می نامند.

•      اسم های ساده: کتاب، کیف، میز
•     اسم های مرکب: کتابخانه، دفترخانه، میهن دوستی، گنج نامه

اسم آلت

اسم هایی را که به ابزار و ادوات کار اشاره می کنند، اسم آلت نام دارند:

•     غلطک، ماله، فرغون، دستکش

اسم مصغر

اسمی که خُردی و کوچکی چیزی را برساند، مصغر می نامند. بعضی اسم ها را با چسباندن ک و چه و واو در برخی لهجه ها می توان به اسم مصغر تبدیل کرد، مانند:

•     پسرک، دخترک

اسم مصدر

اسم مصدر، کلمه ای است که با وجود نداشتن نشانه های مصدر، معنای مصدری دارد. گاهی اسم مصدری از فعل مشتق می شود مانند:

•     دانش، اندیشه

و گاهی کلمات با پسوند ی، معنای مصدری می گیرند که به آن حاصل مصدر می گویند:

•     خوبی، بدی، دانایی

اسم صوت

اسم صوت یا نام آوا لفظ مرکبی است که از طبیعت می آید، اصواتی مثل صوت خاص انسان یا حیوان و صداهایی که در رفتار با حیوانات انسان تولید می کند:

•     کیش کیش، شالاپ شلوپ، چلپ و چلوپ

نکته: به تشخیص و مشخص کردن هر یک از انواع اسم تجزیه اسم می گویند.

همچنین بخوانید:

متمم در زبان فارسی: تعریف، انواع و کاربردها

متمم در زبان فارسی به کلمه یا گروهی از کلمات گفته می شود که پس از حروف اضافه می آید و معنای فعل را کامل می کند. این مقاله به بررسی انواع متمم و نقش…

حالت ها یا نقش های اسم

نقش های نحوی اسم یا صفت را، حالت می گویند و منظور از نقش نحوی، وظیفه یا موقعیتی است که کلمه در ساخت جمله به عهده دارد مثل فاعلی و مفعولی.