دوبیتی: قالب شعری کهن ایران

تحقیق در مورد قالب شعری دوبیتی

در ادامه با قالب شعری دو بیتی آشنا می شوید. با دلگرم همراه باشید.

قالب شعری دوبیتی چیست؟

دوبیتی، یکی از قالب های شعری قدیمی است که احساسات عمیق شاعر را بیان می کند. به دوبیتی، «ترانه» هم می گویند. این قالب از دو بیت یا چهار مصراع تشکیل شده که معمولاً مصراع اول و دوم و چهارم، هم قافیه است. به این شکل:

———————✖       ———————✖
———————         ———————✖

مثل این دوبیتی باباطاهر:

دو زلفانت گرم تار ربابم
ته که با مو سر یاری نداری

چه می خواهی ازین حال خرابم
چرا هر نیمه شو آیی به خوابم

در موارد اندکی هم هر چهار مصراع هم قافیه می باشند. به این شکل:

———————✖        ———————✖
———————✖         ———————✖

مثل این دوبیتی باباطاهر:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد
بسازم خنجری نیشش ز فولاد

هر آنچه دیده بیند دل کند یاد
زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

از سرایندگان دوبیتی می توان باباطاهر عریان، فایز دشتی، مفتون بردخونی دشتی، ملاحسن کبگانی، ملا محمد نادم، شفیق شهریاری، عابدین دشتی، بندار رازی، پورفریدون، شرفشاه گیلانی و شمس مغربی را نام برد که باباطاهر و فایز از معروف ترین ایشان هستند. از شاعران معاصر هم زنده یاد حسن حسینی و قیصر امین پور، دوبیتی های زیبایی سروده اند.

تاریخچه دوبیتی

دوبیتی از قدیم بهترین قالب شعری رایج بین مردم، مخصوصاً روستاییان خوش ذوق و چوپانان با لهجه های شیرین بوده است. در کتاب های ادبیات با نام «فَهلَوی» یا «فهلویات» از آن یاد شده است. در زمان ساسانیان نیز دوبیتی رواج داشته و به آن «ترانک» می گفته اند.

ویژگی های دوبیتی

1- بیان و زبان ساده:

سرایندگان دوبیتی اغلب مردم عادی و روستایی بودند در نتیجه این قالب شعری، بیانی ساده و شیوا دارد.

2- تبدیل دوبیتی به ضرب المثل:

ساده بودن دوبیتی باعث شده که برخی از آنها یا برخی از مصراع هایشان در گفت وگوهای مردم بسیار تکرار شود و به صورت ضرب المثل درآید.

3- بیان تاریخ ملت:

در بسیاری از دوبیتی های محلی روش زندگی و آداب و رسوم مردم بیان شده است.

تفاوت دوبیتی و رباعی

دوبیتی با رباعی از دو جهت متفاوت است.

1- وزن؛ وزن دوبیتی «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» است ولی وزن رباعی «لاحول ولا قوة الا بالله» می باشد.

2- موضوع؛ موضوع دوبیتی بیشتر عاشقانه و عارفانه است، موضوعاتی مثل جدایی، غم، یاد یار و… اما موضوع رباعی بیشتر فلسفی است.

همچنین بخوانید:

معنی و مفهوم بیت 'فجر تا سینه ی آفاق شکافت' از شهریار

تحلیل کامل بیت معروف شهریار در شعر 'شیر خدا'، شامل معنی، مفهوم عرفانی و بررسی آرایه های ادری آن.

چهارپاره یا دوبیتی پیوسته

دوبیتی هایی که قافیه های متفاوت دارند ولی در کل یک معنا را می رسانند، چهارپاره یا دوبیتی پیوسته نام دارد. در چهارپاره مصراع های زوج هم قافیه می باشند؛ به این شکل:

———————       ———————✖
———————      ———————✖
———————       ———————✖
———————       ———————✖

مثل این چهارپاره فریدون توللی:

بلم آرام چون قویی سبکبار
به نخلستان ساحل قرص خورشید

شفق بازیکنان در جنبش باد
به دشت پر شقایق باد سرمست

جوان پاروزنان بر سینة موج
صدا سر داده مسکین در ره باد
به نرمی بر سر کارون همی رفت
ز دامان افق بیرون همی رفت

شکوه دیگر و راز دگر داشت
تو پنداری که پاورچین گذر داشت

بلم می راند و جانش در بلم بود
گرفتار دل و بیمار غم بود

سرایندگان معروف چهارپاره، فریدون مشیری، ملک الشعرای بهار، فریدون توللی، فروغ فرخزاد، هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، حمیدی شیرازی و خانلری می باشند.

نمونه دوبیتی

مکن کاری که بر پا سنگت آیو
چو فردا نامه خوانان نامه خوانند
جهان با این فراخی تنگت آیو
تو وینی نامه خود ننگت آیو

«باباطاهر»

خودم اینجا دلم در پیش دلبر
خدایا کن سفر آسون به فایز
خدایا این سفر کی می رود سر
که بیند بار دیگر روی دلبر

«فایز دشتی»

چون نی به نوای خسته خوانیم نماز
دور از وطن اصلی خویشیم و رواست
افتاده ز پا نشسته خوانیم نماز
در حال سفر شکسته خوانیم نماز

«قیصر امین پور»