تعریف واج آرایی و روش تشخیص آن

واج آرایی چیست؟

واج آرایی یکی از آرایه های رایج در زبان و ادبیات فارسی است که باعث گوش نوازتر شدن کلام می شود. برای درک بهتر معنی واج آرایی، به معنای دو بخش کلمه به صورت مستقل می پردازیم.

واج: کوچک ترین بخش و یکای مستقل سخن را واج می گویند. به طوری که با جا به جایی واج ها معنی کلمه تغیر می کند.به طور مثال (ما) از دو واج م و ا تشکیل شده است.

آرایی: از مصدر آراستن به معنا زینت دادن و آباد کردن و نظم دادن است. پس می توانیم بگوییم که واج آرایی به معنای زینت و سر و سامان دادن به واج های حاضر در کلمه است.

واج آرایی چه نوع آرایه ای است؟

در مقاله آرایه های ادبی گفتیم که آرایه های ادبی را می توان به دو بخش لفظی و معنوی تقسیم کرد و حال اشاره می کنیم که واج آرایی، یک آرایه لفظی است.

به زبان ساده، واج آرایی به تکرار بیش از حد چندین صامت یا مصوت گفته می شود، به صورتی که این تکرارها به زیبایی و اثرگذاری شعر کمک کنند. نام دیگر این آرایه، نغمه حروف است که بسیاری از شاعران گاه خواسته و گاه ناخواسته در اشعار خود از آن استفاده می کنند.

یکی از مثال های معروف واج آرایی حروف بیت شعری از منوچهری دامغانی است؛

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است
باد خنک از جانب خوارزم وزان است

در این بیت بیشترین صامتی که به گوش می رسد «خ» و «ز» است.

روش تشخیص واج آرایی

این آرایه چون حالت لفظی دارد پیدا کردن آن چندان دشوار نیست. می توان آن را از راه دیدن حروف و یا شنوایی تشخیص داد.

در نظر داشته باشید، برای اینکه واج آرایی در بیتی تایید شود باید حداقل ۳ واج تکرار شونده مشابه در آن بیت حضور داشته باشد.

شبست و شاهد و شمع و شراب و شیرینی
غنیمت است چنین شب که دوستان بینی
سعدی

همچنین بخوانید:

مراعات نظیر چیست؟ بررسی ویژگی های مراعات نظیر

مراعات نظیر یکی از آرایه های ادبی است که در این مقاله به تعریف و همچنین ویژگی های آن و نمونه هایی از مراعات نظیر در آثار بزرگان ادبیات می پردازیم.

در این شعر به وضوح تکرار بیش از حد صامت «ش» را داریم که بسیار به زیبایی شعر افزوده است و یا در بین زیر تکرار مصوت -ِ را داریم که هنگام خواندن کاملا در ذهن مشخص می شود.

حبیبِ خدایِ جهان آفرین
نگه کرد بر رویِ مردانِ دین

نکته: آنچه در تشخیص واج آرایی مورد اهمیت است، تلفظ و آوا کلمات است نه شکل املایی کلمه. یعنی اگر در بیتی چهار واج «ز» شنیده شود ممکن است به ۴ حالت نوشتاری ز، ذ، ظ و ض باشد و این موضوع مشکلی برای در واج آرایی به وجود نمی آورد.