طلاق رجعی چیست و چه آثاری دارد ؟

طلاق رجعی چیست ؟

طلا‌ق تنها حلا‌ل شرعی است که خود خداوند هم چندان آن را دوست نمی‌دارد و یکی از حقوق شرعی و حلا‌ل زوجین محسوب می‌شود. این حق موضوعی مهم است که با جاری ساختن آن طبق روایات و احادیث عرش الهی به لرزه می‌افتد. در این نوشتار تلا‌ش می‌شود تا این حکم شرعی حلا‌لِ نه چندان مطلوب شرع و عرف مورد شناسایی قرار گیرد.

در طلاق رجعی مرد می‌تواند تا زمانی که عده پایان نیافته، بدون انشای عقد نکاح جدید به همسر خود رجوع نماید. به چنین طلا‌قی، طلاق رجعی و به چنین زنی مطلقه رجعیه گویند. بازگشت مرد به سوی همسر خود در چنین طلا‌قی ممکن است با ادای لفظ یا انجام فعلی صورت گیرد.

در طلا‌ق رجعی جدا از این که در مدت عده، شوهر حق رجوع دارد، طرفین حقوق و تکالیفی را نیز دارا می‌باشند که با حقوق و تکالیف طلا‌ق بائن تفاوت دارد. به عنوان مثال، اگر در طلا‌ق رجعی، زن یا شوهر بمیرند، از هم ارث می‌برند و زن مستحق دریافت نفقه است. مرد نیز حق ندارد تا زمانی که مدت عده به پایان نرسیده است، مطلقه رجعیه خود را از محل سکونتش؛ یعنی منزل خود خارج نماید. در طلا‌ق رجعی زن و مرد از احصان خارج نمی‌شوند و در این زمان اگر مرتکب زنا گردند، زنای آنها زنای محصنه محسوب می‌‌شود.

با وجود پیش‌ بینی این حقوق و تکالیف در مورد مطلقه رجعیه _که منزلت او را تا شأن یک همسر حقیقی ارتقا می‌دهد؛ گویا که اصلا‌ً طلا‌قی صورت نگرفته است برخی فقها وی را در مدت عده در حکم زوجه دانسته و بعضی دیگر او را زوجه حقیقی تلقی می‌کنند. به عبارت دیگر، از دیدگاه برخی علما، طلا‌ق رجعی نهاد خانواده را از هم نمی‌پاشد و استمرار آن برقرار می‌باشد.

طلاق رجعی، به طلاقی گفته می‌شود که در زمان عِدّه، مرد می‌تواند به همسرش رجوع کند؛ یعنی می‌تواند بدون عقد ازدواج، او را دوباره همسر خود کند. این نوع از طلاق در برابر طلاق بائن است که در آن مرد حق ندارد بدون عقد مجدد به زن رجوع کند.

قوانین حقوق مدنی در مورد طلاق رجعی

حقوق ایران طلاق را به دو نوع طلاق رجعی و بائن تقسیم کرده است. مواد زیر به حق رجوع در طلاق بائن و چگونگی آن اختصاص دارد.

ماده 1143 قانون مدنی :« طلاق بر دو قسم است. بائن و رجعی.»

ماده 1148 قانون مدنی :« در طلاق رجعی برای شوهر در مدت عده حق رجوع است.»

ماده 1149 قانون مدنی :« رجوع در طلاق به هر لفظ یا فعلی حاصل می‌شود که دلالت بر رجوع کند مشروط بر این که مقرون به قصد رجوع باشد.»

عده در طلاق رجعی

در طلاق رجعى، در زمان عدّه، مرد به زن رجوع میکند و ممکن است این رفتار چندین بار تکرار گردد. آیا این رجوع و طلاق بازیچه کردن زن نیست ؟!

اگر رجوع بعد از طلاق، در ایّام عدّه موجب بازیچه شدن می‏شود، باید گفت: چنین برداشتى کاملاً خطاست، زیرا:

• امکان رجوع فرصت مناسبى براى حفظ بقا و دوام خانواده و جلوگیرى از متلاشى شدن آن است.
• کسى که در عدّه طلاق رجعی است، در حکم زوجه است و نفقه‏ اش بر عهده شوهر می ‏باشد و حق دارد در منزل او سکونت داشته باشد و حتى از او ارث می‏برد.

این مسئله نوعى حمایت معیشتى از زن است.

جالب است بدانید بسیارى از فقها و حقوق‏دانان آن را حکم (قاعده آمره) می‏دانند، نه حق، که قابل اسقاط باشد، زیرا:

• حق رجوع، یک امتیاز فردى نیست که به نفع شوهر در نظر گرفته شده باشد، بلکه اختیارى و در راه مصلحت خانواده و مهلتى براى تصمیم بهتر است.
• اسقاط آن طلاق را «بائن» می‏کند، که به زن لطمه می‏زند، زیرا دیگر نمیتواند از حقوق زناشویى مانند نفقه و ارث برخوردار شود.

اگر مقصود آن است که طلاق مجدّد موجب بازیچه شدن زن می‏شود، باز یادآور می‏ شویم طلاق دادن شرایط ویژه ‏اى دارد علاوه بر این که دادگاه ‏ها اگر بدانند که مرد در طلاق رجعی قصد آزار دارد باید از آن جلوگیرى کنند، چون مصداق سوء معاشرت و اذیت و آزار زن است و مخالف شریعت اسلامى است که می‏فرماید یا زنان را به خوبى در منزل نگه‏دارید و یا به خوبى رها کنید و حق طلاق خود را از ابزارى براى در تنگنا قرار دادن آنها نسازید.

زنا با زنی که در عده رجعیه است در حکم زنا با زن شوهر دار است وموجب حرمت ابدی میشود، مرد قبل از پایان عده رجعیه نمی تواند با خواهر زن خود ازدواج کند و میتوان گفت ازدواج شوهر با زن دیگر قبل از انقضاء عده زن اول  احتیاج به اجازه دادگاه دارد.

حقوق و تکالیف در طلاق رجعی

ترتیب حقوق و تکالیف زوجه بر مطلقه رجعیه به همراه طلاق رجعی، هم در روایات و هم در متون فقهی، آثار زوجه بر مطلقه رجعیه در مدت عده مترتب شده است. از جمله این حقوق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. در صورت فوت یکی از زوجین، طرف مقابل از او ارث می‌برد.
2. زوجه مستحق دریافت نفقه است.
3. در صورت فوت یکی از زوجین، امکان غسل دادن او توسط طرف دیگر وجود دارد.
4. زکات فطره مطلقه رجعیه برعهده شوهر می‌باشد.
5. هزینه کفن مطلقه رجعیه برعهده شوهر است.
6. نزدیکی شوهر در مدت عده به مطلقه رجعیه رجوع محسوب می‌شود؛ حتی اگر شوهر قصد رجوع نداشته باشد.
7. خواستگاری از مطلقه رجعیه چه به‌ صراحت و چه به‌ اشاره جایز نیست.
8. در صورت زنای هر یک، زنای آنها محصنه است و با اجتماع شرایط رجم می‌شوند.
9. قسم یاد کردن مبنی بر ترک روابط زناشویی برای مطلقه رجعیه صحیح است.
10. تا زمانی که مطلقه رجعیه در عده است، شوهر نمی‌تواند خواهر او را به همسری بگیرد.
11. حق ازدواج مرد ساقط است.
12.  زنا با مطلقه رجعیه در حال عده، باعث حرمت ابدی است.
13. اگر شوهر فوت نماید، مطلقه رجعیه باید عده وفات نگهدارد.
14. برای حج مستحب اجازه شوهر برای مطلقه رجعیه شرط است؛ اما در حج واجب اجازه شرط نیست.

شیوع رجوع مرد در طلاق رجعی

مرد می‌ ­تواند با قصد رجوع به دو طریق به زن خود رجوع کند:

1. حرفی بزند و با همسر خود مصالحه کند مثل گفتن جمله‌ی دوستت دارم.
2. فعلی انجام­ بدهد که نشان از بازگشت به زندگی باشد ، مثل آن که دست همسر خود را بگیرد یا روسری او را از سر در­آورد یا  بوسیدن و آمیزش با زوجه.

تشریفات خاص طلاق رجعی

طبق ماده ۳۸ قانون حمایت خانواده مصوب سال ۱۳۹۱ در طلاق رجعی صیغه‌ی طلاق جاری و مراتب آن صورت‌ جلسه می‌شود. در صورتی که در دوره‌ی عدّه رجوع تحقق پیدا کند، این صورت جلسه ابطال می‌شود، اما اگر رجوع صورت نگیرد، صورت‌جلسه تکمیل شده و طلاق ثبت می‌شود.

باید توجه داشت که ثبت طلاق در این مورد منوط به این است که گواهی کتبی ارائه‌ شود که نشان دهد زوجه‌ی مطلقه تا پایان مدت عدّه در منزل مشترک سکونت داشته است و دو نفر نیز به عنوان شاهد این گواهی را امضا کرده باشند. به عبارت بهتر، در دوره‌ی عدّه‌ی طلاق رجعی زوج و زوجه باید در منزل مشترک سکونت کنند و این موضوع یکی از شرایط ثبت طلاق رجعی پس از اتمام دوره‌ی عدّه است.

الزامی‌بودن ثبت رجوع

اگر مرد در دوران عدّه رجوع کند، با این رجوع ازدواج قبلی با تمام آثاری که داشته ادامه پیدا می‌کند و نیازی نیست که مجددا ازدواج صورت بگیرد. ثبت رجوع هم برای صحیح‌ بودن آن لازم نیست، اما الزامی است؛ یعنی اگر کسی رجوع خود را ثبت نکند، نمی‌توان گفت که این رجوع صحیح نیست، اما در عین‌حال هم ملزم خواهد بود که آن ثبت کند و هم به پرداخت جزای نقدی (از ۸ میلیون تا ۱۸ میلیون تومان) یا تحمل حبس (از ۹۱ روز تا شش ماه) محکوم خواهد شد. پس ثبت رجوع الزامی است و در صورت عدم ثبت، شوهر به مجازات‌هایی که ذکر شد، محکوم خواهد شد.

بیشتر بخوانید:

الزام به ثبت ازدواج دائم و ضمانت کیفری عدم ثبت آن چیست ؟

آیا رجوع در طلاق رجعی قابل اسقاط است ؟

در فقه این مساله زیر عنوان حق یا حکم بودن رجوع مطرح شده که مساله اختلافی است.

رجوع یک حق و امتیاز فردی نیست که به نفع شوهر در نظر گرفته شده باشد،  بلبکه اختیاری است که در راه مصلحت خانواده و بقاء آن به شوهر داده شده است و به دیگر سخن، رجوع در طلاق رجعی یک قاعده امری است که بر اساس مصلحت اجتماعی مقرر گردیه است و از این رو اراده شوهر نمیتواند آن را اسقاط کند و توافق بر خلاف آن هم فاقد اعتبار است.

هرگاه رجوع قابل اسقاط باشد و اسقاط آن طلاق رجعی را به بائن تبدیل ککند، این امر به حق زن لطمه میزند، زیرا در این صورت زن دیگر نمیتواند از حقوق زوجیت مانند حق نفقه و ارث برخوردار باشد مگر این که بگوییم اسقاط رجوع فقط مانع رجوع شوهر به طلاق است ولی ماهیت طلاق رجعی و آثار مترتب بر آن را تغییر نمی دهد.

آن چه از ادله شرعی استفاده می‌شود این است که مطلقه رجعیه در زمان عده، زوجه حقیقی است و تمامی‌ آثار زوجیت بر او و همسرش مترتب می‌باشد. درنتیجه می‌توان از قاعده‌ ای با عنوان «مطلقه رجعیه، زوجه حقیقی است.» نام برد.

منبع: کتاب مختصر حقوق خانواده | نویسنده: دکتر سید حسن صفایی، دکتر اسدالله امامی

بیشتر بخوانید:

طلاق بائن چیست | معرفی انواع طلاق بائن

طلاق خلع و مبارات (بیزار شدن از یکدیگر) چیست چه شرایطی دارد ؟

فرق طلاق رجعی و طلاق بائن چیست؟