آرایه کنایه در ادبیات فارسی: تعریف، ساختار و انواع

آرایه کنایه چیست؟ 

تا به حال جملاتی مانند فلانی زبان باز کرده یا پا در کفش کسی کرده را شنیده اید؟ شاید حتی خودتان در صحبت هایتان از آن استفاده کرده اید. اگر پاسختان مثبت است؛ شما بی آنکه آگاه باشید، آرایه کنایه را به کار برده اید. در این مقاله از دلگرم قصد داریم تا این آرایه را به همراه مثال ها و نمونه های پرکاربرد در ادبیات فارسی برای شما شرح دهیم.  

کنایه در لغت به چه معناست؟

کلمه کنایه در زبان عربی به معنای توهین، نیشخند، سخن همراه با طعنه، ریشخند و در نهایت بیانی غیر واضح و پوشیده است.

اما آرایه کنایه در ادبیات به آن معناست که برخی جملات یا ترکیبات دو معنی دارند. یک رو از این معنی در ظاهر و روی دیگر آن در باطن است. این معانی با یکدیگر تفاوت دارند و قصد اصلی گوینده یا نویسنده معنای باطنی آن است. پس گوینده یا نویسنده کنایه قصد دارد تا در خفا و محترمانه معنی ای را به صورت غیرمستقیم برساند. کنایه ها می توانند جملات، ترکیبات اضافی، وصفی و مرکب باشند.

ساختار آرایه کنایه

در ساختمان یک ترکیب کنایی دو عبارت مکنی به و مکنی عنه در کتب ذکر شده است که مکنی به همان صورت ظاهری و مکنی عنه معنا و صورت باطنیست. این اصطلاحات را با یک مثال بهتر می توانید درک کنید.

خون کسی را ریختن کنایه از کشتن کسی

خون ریختن به معنای کشتن است. در این کنایه خون ریختن مکنی به و معنای هدف آن که کشتن است مکنی عنه است.

انواع کنایه

کنایه آرایه ای است که به دلیل قدمتش انواع متفاوتی دارد. در کتب آرایه های ادبی، آرایه کنایه را از سه جهت تقسیم بندی کرده اند؛ انواع کنایه از نظر نقش مکنی عنه، انواع کنایه از نظر وضوح معنا و انواع کنایه از نظر انتقال معنا. در ادامه هر یک از این انواع را بررسی می کنیم.

• انواع کنایه از نظر مکنی عنه

این حالت خود به سه دسته تقسیم می شود؛ زیرا ممکن است مکنی عنه به صورت موصوف یا اسم، فعل یا مصدر و یا صفت بیاید. به مثال های زیر دقت کنید:

1- موصوف یا اسم

رفیق گرمابه و گلستان کنایه از رفیق صمیمی

در این حالت یک یا چند صفت، جمله یا عبارت وصفی را پشت سر هم و در معنای کنایی استفاده می کنیم.

۲- فعل یا مصدر

آب در هاون کوبیدن یا باد در قفس کردن کنایه از انجام کاری بیهوده

استفاده از فعل یا مصدر یکی از پرکاربردترین ساختار ها در ساختن کنایه است. به مثال توجه کنید.

آش برای کسی پختن کنایه از نقشه کشیدن برای اذیت و آزار کسی

۳- صفت

آرایه کنایه ممکن است به شیوه صفت در جمله ظاهر شود و باید آن را از دیگر صفت ها و ساختار جمله تشخیص داد. به مثال زیر دقت کنید:
پای آبله شدن کنایه از عاجز و ناتوان شدن

• انواع کنایه از نظر وضوح

برای تقسیم وضوح کنایات با بررسی حالت و تعداد واسطه ها میان مکنی به و مکنی عنه، آنها را تقسیم بندی می کنیم که خود به سه دسته تقسیم می شوند.

1- رمز

رمز نوعی کنایه است که تمام واسطه های میان مکنی عنه و مکنی به پنهان هستند. به همین دلیل تشخیص آن بسیار سخت است؛ زیرا رسیدن از معنای ظاهری به معنای باطنی بدون هیچ اشاره و کمکی سخت می شود. نمونه های این نوع از کنایه کمتر در ادبیات دیده می شوند.

۲- تلویح

همانطوری که مطلع شدید، اگر واسطه میان مکنی عنه و مکنی به زیاد باشد نیز دریافت معنای هدف آن کنایه سخت می شود. حال اگر تعداد واسطه ها زیاد باشد حالت دیگری رخ می دهد که به آن تلویح گفته می شود. این حالت به دلیل فهم دشوارش بیشتر در متون قدیمی کاربرد دارد و در محاوره های امروزی جایگاهی ندارد.

لاغری بچه شتر کنایه از بخشندگی

این کنایه به نظرتان عجیب است؟ حق دارید ولی اگر از استدلال نهان آن مطلع شوید، موضوع برایتان روشن می شود.

لاغر بودن بچه شتر نشانه شیر ندادن مادر به بچه است. وقتی مادر به بچه شتر شیر نمی دهد در واقع شیر را به مهمانانش می دهد و نشان از بخشندگی اوست.

3- ایما

در ایما تعداد واسطه ها کمتر و متعادل تر است به همین دلیل رسیدن از معنای ظاهری به باطنی سهولت پیدا می کند. می توان گفت ایما در تقابل با تلویح است. در واقع ایما رایج ترین نوع کنایه و درک آن آسان است؛ زیرا شنونده بلافاصله پس از شنیدن به مقصود گوینده پی می برد.

بی سر و پا بودن کنایه از بی ادب و فرومایه بودن

• آرایه کنایه از نظر انتقال معنا

کنایه ها از نظر انتقال معنا نیز به دو دسته قریب و بعید تقسیم می شوند.

آرایه کنایه قریب

در کنایه قریب رابطه بین معنای ظاهر و باطن یا همان مکنی به و مکنی عنه به سادگی پیدا می شود.

شاخ و شانه کشیدن کنایه از تهدید کردن و ترساندن

همچنین بخوانید:

آرایه حس آمیزی در ادبیات فارسی: تعریف، انواع و مثال ها

حس آمیزی یکی از آرایه های معنوی بدیع است که در آن دو یا چند حس متفاوت با هم درمی آمیزند. این مقاله به تعریف، ساختارهای ترکیبی و غیرترکیبی، انواع…

آرایه کنایه بعید

در این مدل نیز رابطه میان ظاهر و باطن کنایه اصلاً واضح نیست و نمی توان به آسانی این مبهم را گشود. به مثال زیر دقت کنید؛
بزرگی بایدت دل در سخا بند
سر کیسه به برگ گندنا بند
خمسه، نظامی

سر یک کیسه را نمی توانیم با برگ گندنا (سبزی تره) ببندیم؛ زیرا این برگ استحکام ندارد و زود پاره می شود و کیسه باز می گردد. حال با کمی دقت در میابیم که با واسطه از مکنی به به مکنی عنه رسیده ایم. باز بودن سرکیسه نشانه ی بخشندگی و خسیس نبودن است.