قرینه در آرایه مجاز: کلید درک معنای دوم

قرینه در آرایه مجاز

در مجاز، شاعر برای آنکه خواننده متوجه معنای دوم کلمه شود، نشانه یا سرنخی را ارائه می کند که به آن قرینه می گویند. قرینه می تواند به دو شیوه در متن نشان داده شود:

1- قرینه لفظی

زمانی با قرینه لفظی روبرو هستیم که یک کلمه به وضوح در متن وجود دارد و به واسطه آن به راحتی می توانیم مجاز را در جمله پیدا کنیم. برای مثال کلمه پیمانه در بیت مجاز از شراب به علاقه ظرف و مظروف است.

چو آشامیدم این پیمانه را پاک
در افتادم ز مستی بر سر خاک    
محمود شبستری، گلشن راز

2- قرینه معنوی

قرینه معنوی قرینه ای است که ذکر نمی شود و ما با کمک زمان و مکان یا شباهت می توانیم آن را تشخیص دهیم. به مثال زیر دقت کنید:

اگر به زلف دراز تو دست ما نرسد
گناه بخت پریشان و دست کوته ماست
حافظ

دست در مصراع دوم، مجاز به قرینه معنوی توانایی اندک ماست، که از جمله حذف شده و ما تنها از فحوای کلام می توانیم آن را تشخیص بدهیم.

روش تشخیص آرایه مجاز

برای تشخیص مجاز در جمله باید به دنبال کلمه ای باشیم که بتوانیم جایگزینی برای آن قرار بدهیم و مفهوم جمله را از طریق این کلمه کامل کنیم، یعنی کلمه معنای اصلی خود را نداشته باشد.

اگر یک لحظه امشب دیر می جنبید، حتما تصادف بدی رخ می داد.

در این مثال، ترکیب یک لحظه، مجاز از مدت زمان کوتاهی است. زیرا می توان به جای یک لحظه کلمه مدت کوتاهی را جایگزین کرد. اکثر مجازها در ادبیات فارسی، اغلب با علاقه کلیت و جزئیت بیان می شود که تشخیص آن ساده تر هم هست.

تفاوت آرایه مجاز با آرایه کنایه

مجاز و کنایه دو تفاوت اساسی با یکدیگر دارند.

1- مجاز اصولا یک کلمه است اما کنایه معمولا یک جمله یا ترکیب است.

2- در کنایه ممکن است معنی ظاهری که مدنظر ما نیست تحقق پیدا کند، اما این اتفاق هیچگاه در مجاز نمی افتد.

رابطه آرایه مجاز و استعاره

در استعاره هم کلمه ها در معنای واقعی خودشان به کار نمی روند. پس همه استعاره ها به نوعی مجاز هم هستند اما عکس آن درست نیست؛ یعنی هر مجازی را نمی توان استعاره نامید. اگر کلمه ای در معنای دیگری حاضر شود و مجاز باشد، اما با معنی اصلی خود رابطه شباهت داشته باشد نوعی از مجاز را ایجاد می کند که به آن استعاره می گویند. به مثال زیر دقت کنید که ایران مجاز از سپاه ایران با علاقه محلیه و به قرینه برآشفتن و استعاره مصرحه است.

برآشفت ایران و برخاست گرد
همی هر کسی کرد ساز نبرد 
فردوسی، شاهنامه

زیرا در این بیت یک معنای تشبیهی مستتر است؛ مردم همانند ایران هستند. در این جمله اجزای تشبیه قابل تفکیک است.

همچنین بخوانید:

پوئن مثبت یا پوهن مثبت؟ بررسی درست ترین شکل این واژه فرانسوی در فارسی

واژه «پوئن» که از زبان فرانسه وارد فارسی شده، اغلب در ورزش و مسابقات به کار می رود، اما تلفظ نادرست «پوهن» یا «کوئن» رواج یافته است. در این مطلب شکل…

مردم: مشبه
ایران: مشبه به
وجه شبه: غیور و جنگاور بودن
همانند: ادات تشبیه

همانطور که می بینید مشبه و وجه شبه حذف شده و یک استعاره مصرحه ساخته است. از طرفی، بین مردم و ایران رابطه قرینه و شباهت برقرار است، پس ایران مجاز از مردم ایران است