کاربرد علامت دونقطه (:) در نگارش فارسی

کاربرد دو نقطه (:)

گاهی در زمان نوشتن، نیاز داریم تا از کسی نقلِ قول کنیم؛ صحبت کسی را به نوشته مان پیوست کنیم و یا خبری را از زبان کسی «بازبیان» کنیم. این جاست که علامت دونقطه یا «دو نقطه روی هم» به کمک مان می آید. نام این علامت به انگلیسی Colon است.

عمده کاربرد دو نقطه در نگارش فارسی آن جا است که حرفی برای گفتن هست؛ نقل قولی، شرحی یا مثالی. دو نقطه نماد بیان کردن و شرح دادن است؛ یعنی چیزی برای بیان وجود دارد، گفتگویی در میان هست یا موضوعی نیاز به بیانِ نمونه، تعریف و تشریح دارد. این نشانه در زبان فارسی دری «دو نقطه سر به سر» یا «شارحه» نیز گفته می شود.

موارد استفاده از دو نقطه

پیش از نقل قول مستقیم

وقتی می خواهیم مطلبی را عینا از کسی نقل کنیم، از علامت دو نقطه استفاده می کنیم و عبارت نقل شده را در میان دو گیومه می گذاریم.

نقل است که کسی گفت: «مرا وصیّتی بکن». گفت: «همّت، همّت، که همت مقدّمِ همه اشیاء است و مدار جمله ی اشیاء بر او است و رجوع جمله ی اشیاء به اوست».
تذکرة الأولیاء، عطار

معاون وزیر بهداشت ایران درباره گسترش ویروس کرونا در کشور می گوید: «باید هوشیارانه تر عمل می کردیم. فکر می کنم قدری تأخیر در اعلام داشتیم به دلیل این که اطلاع نداشتیم». 

اگر نقل قول مستقیم نباشد و مضمون سخنی را نقل کنیم، نباید از علامت دو نقطه استفاده کنیم. به مثال زیر توجه کنید. مثال نخست به صورت نقل مضمون سخن است و مثال دوم به صورت نقل قول مستقیم.

نقل به مضمون: به او گفتم اگر می خواهد موفق شود، باید تلاش بیشتری بکند.
نقل قول به صورت مستقیم: به او گفتم: «اگر می خواهی موفق شوی، باید تلاش بیشتری بکنی.»

شرح اجزای چیزی یا نمونه هایی از یک سنخ

مواقعی که بخواهیم اجزای چیزی را شرح دهیم یا نمونه هایی از یک سنخ را معرفی کنیم، از علامت دو نقطه استفاده می کنیم.

انواع ویرایش عبارتند از:  فنی، زبانی ساختاری، تخصصی علمی. 

اصول مذهب در نزد شیعه به این شرح است: توحید، نبوت، معاد، عدل، امامت. 

تعریف یک واژه یا اصطلاح

زمانی که می خواهیم کلمه یا اصطلاحی را تعریف کنیم، اگر از حالت جمله خبری استفاده نکنیم، از دو نقطه استفاده خواهیم کرد.

پنبه زار: زمینی که در آن پنبه کاشته باشند. 

لعبتک: بازیچه، عروسک 

نکته: در تعریف یک واژه یا اصطلاح، پس از علامت دو نقطه نیازی به ذکر کلمه یعنی نیست.

پنبه زار: یعنی زمینی که که در آن پنبه کاشته باشند. (نادرست)

همچنین بخوانید:

علامت تعجب در نگارش فارسی: کاربرد و نحوه تایپ

علامت تعجب (!) از نشانه های ویرایشی پرکاربرد برای بیان احساساتی چون تعجب، حیرت، تأکید، دستور و طعنه است. این مقاله به بررسی موارد استفاده و نحوه صحیح…

بین ساعت و دقیقه

دیگر کاربرد دو نقطه در هنگام نوشتن ساعت، در بین ساعت و دقیقه است.

ساعت 21:20 

بیان موضوع، عنوان و مانند آن

برای بیان موضوع، عنوان و مانند این ها هم می توان از دو نقطه استفاده کرد؛ البته این زمانی است که عنوان و متن در یک خط قرار داشته باشند. زمانی که موضوع و عنوان در سطرهای مجزا باشند، گذاشتن دونقطه توصیه نمی شود.

موضوع: درست نویسی

نویسنده: حدیث رحمانی

نقل گفت وگو

برای نقل گفت وگوها در نوشته هایی چون داستان، نمایشنامه، فیلمنامه و مانند این ها، بین نام گوینده و سخنی که ادا می کند، از دو نقطه استفاده می شود.

ولادیمیر: باید فردا برگردیم.

استراگون: واسه چی؟

ولادیمیر: منتظر گودو باشیم.
در انتظار گودو، ساموئل بکت

نکته: گاهی در نقل گفت وگوها در نمایشنامه، فیلمنامه و داستان به جای نام شخص گوینده و برای پرهیز از تکرار، از خط تیره (-) استفاده می شود.

فاصله گذاری در زمان درج علامت دو نقطه

نشانه دو نقطه همانند بیشتر علائم ویرایشی فارسی که تک هستند، باید به حرف قبل از خود بچسبد و از حرف پس از خود یک فاصله داشته باشد.