بن فعل در زبان فارسی و کاربردهای آن

بن مضارع چیست و چه کاربردهایی دارد ؟

بن فعل، بخش ثابت فعل است که شناسه می پذیرد و شکل تازه ای از فعل را می سازد. برای مثال، در شش صیغه از فعل رفتن، جزء «رو» که بن مضارع از فعل رفتن است، ثابت می ماند که در ترکیب با یکی از شناسه های َم، ی، َد،  یم، ید، َند صورت و معنای تازه ­ای یافته می یابد.

نکته: با آن که کلمه بن را در لغت، ریشه و اساس ترجمه کرده اند، اما باید توجه داشت که ریشه و اساس فعلی که در صرف کردن فعل در زمان ­های گذشته، حال و آینده به کار می­ رود، با ریشه کهن افعال فارسی تفاوت­ هایی دارد.

خانلری در کتاب دستور خود، بن فعل را جزئی از کلمه تعریف کرده که معنی اصلی را در بردارد و در همه صیغه ­ها ثابت است؛ یعنی تغییر نمی­ کند. برای مثال در شش صیغه از فعل رفتن، جزء رفت (به عنوان بن ماضی) ثابت است؛ اما هر فعل با گرفتن می استمراری­ ساز در ابتدای خود و یکی از شناسه های َم، ی، -، یم، ید، َند در بخش پایانی، صورت تازه ­ای یافته است.

•     می­ گرفتم، می­ گرفتی، می­ گرفت، می­ گرفتیم، می­ گرفتید، می­ گرفتند

به طور کلی، بن فعل به دو دسته تقسیم می ­شود. یکی بن ماضی که در ساخت همه صیغه هایی که بر زمان گذشته دلالت می­ کند، به کار می ­رود و دیگری بن مضارع که صیغه ­های با معنی زمان حال و آینده، مانند مضارع ساده، مضارع اخباری، مضارع التزامی و ... از آن مشتق می ­شوند.

بن مضارع چگونه ساخته می شود؟

برای تشخیص یا استخراج بن فعل مضارع در فعل­ های صرف شده، می ­توان دو راه را امتحان کرد:

۱- بن مضارع را فعل امر بدون ب دانسته ­اند. بنابراین اولین و ساده ترین روش ساخت بن مضارع، ساختن فعل امر و حذف ب از آن است. برای مثال از مصدر فعل خوردن فعل امر بخور ساخته می­ شود، ب از ابتدای آن برداشته می شود و کلمه باقیمانده خور است.

مصدر فعل ← فعل امر ← حذف ب از سر فعل امر ← بن مضارع

•     ماندن ← بمان ← مان
•     رفتن← برو ←رو
•     گرفتن← بگیر← گیر

۲- در روش دوم، شناسه ­ها و سازه ­های زمان­ ساز را از فعل صرفی حذف می­ کنیم. آنچه باقی می ماند، همان جزء ثابتی است که در همه صیغه ­ها تکرار شده است. مثلاً درباره فعلِ می خوانیم، اگر می استمراری و شناسه ها را حذف کنیم، آنچه باقی می ماند کلمه خوان است.

باید توجه داشت که رسیدن به بن ماضی تنها یک قاعده دستوری دارد و آن هم برداشتن نون از پایان مصدر فعل است. این در حالی است که بن مضارع از اصول و قواعد متفاوتی پیروی می­ کند و به همین دلیل بهتر است که غیرفارسی زبانان برای ساخت بن مضارع از روش دوم (یعنی حذف پسوندها و پیشوندها) استفاده کنند.

نکته: بن مضارع در فعل ­های معدودی ریشه مشترکی با بن ماضی دارد و در بقیه فعل­ ها به تعبیر خسرو فرشیدورد بی قاعده است یا به تعبیری بی قاعدگی­ های قاعده­ دار خود را دارد.

بن مضارع­ های باقاعده­ فعل هایی هستند که بدون هیچ تغییر شکلی با حذف ید یا د از پایان بن ماضی به دست می آیند:

 بی قاعده­ های قاعده ­دار را می ­توان به شش دسته تقسیم کرد:

۱- دسته­ ای از فعل­ ها که در آن حرف خ در مصدر تبدیل به ز می­ شود:

۲- دسته ­ای از فعل­ ها که ف به و تبدیل می شود:

۳- دسته­ ای از فعل­ ها که س به ی تبدیل می شود:

۴- دسته ­ای از فعل­ ها که در آن س حذف می شود:

۵- دسته ­ای از فعل ­ها که ش به ر تبدیل می شود:

۶- و در آخر دسته­ ای از فعل ­ها که س به ه تبدیل می شود:

نکته: باید توجه داشت که در هر یک از این گروه­ ها، استثناهایی وجود دارد.

همچنین بخوانید:

فعل ماضی التزامی: تعریف، ساختار و کاربردها

فعل ماضی التزامی یکی از انواع فعل های ماضی است که برای بیان رویدادهای وابسته به شک، آرزو، شرط و موارد مشابه در زمان گذشته به کار می رود. در این مقاله…

کاربردهای دیگر بن مضارع

بن مضارع علاوه بر حضور در ساخت ­های فعلی و صرف شدن به کمک شناسه ­ها، با همراهی پیشوندها و اجزای دیگر زبان، ساخت­ های اسمی و وصفی ای مانند صفت­ های فاعلی، صفت مشبهه، اسم ­های مصدر، صفت مفعولی و ... می ­سازد. به چند نمونه از کلمات غیرفعلی که بن مضارع در ساخت آنها به کار رفته است؛ دقت کنید:

صفت فاعلی: بن مضارع + گر

•     توان + گر: توانگر

اسم آلت یا اسم مصدر: بن مضارع + ه

•     آویز + ه: آویزه (اسم آلت)
•     خند + ه: خنده (اسم مصدر)

اسم: بن ماضی + و + بن مضارع (از دو فعل جداگانه)

•     شست + و + شو: شست ­وشو (شستشو)
•     سوخت + و + ساز: سوخت­ وساز