مفسد فی الارض کیست و چه مجازاتی دارد ؟

مفسد فی الارض کیست ؟

ماده ۲۸۶ قانون مجازات اسلامی بیان می کند: «هر کس به طور گسترده، مرتکب جنایت علیه تمامیت جسمانی افراد، جرائم علیه امنیت داخلی یا خارجی کشور، نشر اکاذیب، اخلال در نظام اقتصادی کشور، احراق و تخریب، پخش مواد سمی و میکروبی و خطرناک یا دایر کردن مراکز فساد و فحشا یا معاونت در آن‌ها گردد به گونه ای که موجب اخلال شدید در نظم عمومی کشور، نا امنی یا ورود خسارت عمده به تمامیت جسمانی افراد یا اموال عمومی و خصوصی، یا سبب اشاعه فساد یا فحشا در حد وسیع گردد مفسد فی الارض محسوب و به اعدام محکوم می‌گردد.»

این ماده دارای تبصره ذیل می باشد:

تبصره- هر گاه دادگاه از مجموع ادله و شواهد قصد اخلال گسترده در نظم عمومی، ایجاد نا امنی، ایراد خسارت عمده و یا اشاعه فساد یا فحشا در حد وسیع و یا علم به مؤثر بودن اقدامات انجام شده را احراز نکند و جرم ارتکابی مشمول مجازات قانونی دیگری نباشد، با توجه به میزان نتایج زیانبار جرم، مرتکب به حبس تعزیری درجه پنج یا شش محکوم می‌شود.

افساد فی الارض به اعمالی اطلاق می‎شود که موجبات بی‌نظمی، آشوب و نا امن کردن جوامع انسانی را در پی داشته باشد. می‌توان امروزه مدعی بود که تروریسم نیز از مصادیق افساد فی الارض است، حال اگر تروریسم با اسلحه نیز همراه باشد، محاربه نام دارد. بر این اساس، مفسد فی‌الارض کسی است که منشأ فساد گسترد‌ه‌ای در محیطی شود؛ هر چند بدون توسل به اسلحه باشد. مانند قاچاقچیان مواد مخدر و کسانی که مراکز فحشا را به طور گسترده ایجاد می‌کنند یا کسانی که نظام اقتصادی را با خطرات بسیار جدی مواجه کرده یا بیت‌المال را مورد آسیب جدی قرار می‌دهند که به آنها تروریست اقتصادی می‌گویند.

راهزنان، سارقان و قاچاقچیانی که دست سلاح ببرند و موجب سلب امنیت مردم و راهها شوند محاربند.

سلاح اعم از سلاح سرد و سلاح گرم است.

مجازات مفسد فی الارض

مجازات مفسد فی الارض یکی از مجازات‌های زیر است:

1. اعدام
2. صَلب
3. قطع دست راست و پای چپ
4. نفی بَلد (تبعید)

مجازات محاربه حد بوده و قابل تخفیف و تبدیل به نوع دیگری نمی‌باشد.

ماده ۲۸۷ قانون مجازات اسلامی بیان می کند:« گروهی که در برابر اساس نظام جمهوری اسلامی ایران، قیام مسلحانه کند، باغی محسوب می‌شود و در صورت استفاده از سلاح، اعضای آن به مجازات اعدام محکوم می‌گردند.»

ماده ۲۸۸ قانون مجازات اسلامی بیان می کند:« هر گاه اعضای گروه باغی، قبل از درگیری و استفاده از سلاح، دستگیر شوند، چنانچه سازمان و مرکزیت آن وجود داشته باشد به حبس تعزیری درجه سه و در صورتی که سازمان و مرکزیت آن از بین رفته باشد به حبس تعزیری درجه پنج محکوم می‌شوند.»

موارد افساد فی الارض

بر اساس مواد یک و ۲ قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور مصوب ۲۸ آذر سال ۱۳۶۹، هر گاه یکی از اعمال ذیل به قصد ضربه زدن به نظام جمهوری اسلامی ایران یا به قصد مقابله با آن یا با علم به مؤثر بودن اقدام در مقابله با نظام اسلامی صورت گرفته باشد، چنانچه عمل مزبور در حد فساد فی‌الارض باشد، مرتکب به اعدام محکوم می‌شود.

قانون مجازات اسلامی در ابواب زیر به افساد فی الارض اشاره می کند:

1. قانون مبارزه با مواد مخدر
2. قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری
3. قانون اخلال گران اقتصادی
4. قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح
5. قانون مجازات عبور دهندگان از مرزها
6. قانون تشدید مجازات جاعلان اسکناس
7. قانون تشدید مجازات محتکران و گرانفروشان
8. قانون مجازات فعالیت کنندگان در امور سمعی بصری
9. قانون مبارزه با قاچاق انسان

موارد مزبور شامل مواردی از قبیل اخلال در نظام پولی یا ارزی کشور، از طریق قاچاق عمده ارز یا ضرب سکه قلب یا جعل اسکناس یا وارد کردن یا توزیع عمده آن ها اعم از داخلی و خارجی و امثال آن، اخلال در امر توزیع مایحتاج عمومی از طریق گران‌فروشی کلان ارزاق یا سایر نیازمندی‌های عمومی و احتکار عمده ارزاق یا نیازمندی‌های مزبور و پیش‌خرید فراوان تولیدات کشاورزی و سایر تولیدات مورد نیاز عامه و امثال آن ها به منظور ایجاد انحصار یا کمبود در عرضه آن ها و اخلال در نظام تولیدی کشور از طریق سوء استفاده عمده از فروش غیرمجاز تجهیزات فنی و مواد اولیه در بازار یا تخلف از تعهدات مربوط در مورد آن یا رشا و ارتشا ی عمده در امر تولید یا اخذ مجوزهای تولیدی در مواردی که موجب اختلال در سیاست‌های تولیدی کشور شود و امثال آنها خواهد بود.

هر گونه اقدامی به قصد خارج کردن میراث فرهنگی یا ثروت‌های ملی، اگر چه به خارج کردن آن نینجامد، قاچاق محسوب و کلیه اموالی که برای خارج کردن از کشور در نظر گرفته شده است، مال موضوع قاچاق تلقی و به سود دولت ضبط می‌شود.

همچنین وصول وجوه کلان به صورت قبول سپرده اشخاص حقیقی یا حقوقی تحت عنوان مضاربه و نظایر آن که موجب حیف و میل اموال مردم یا اخلال در نظام اقتصادی شود و اقدام باندی و تشکیلاتی جهت اخلال در نظام صادراتی کشور به هر صورت از قبیل تقلب در سپردن پیمان ارزی یا تأدیه آن و تقلب در قیمت‌گذاری کالاهای صادراتی از جمله اعمال دیگری است که هر گاه به قصد ضربه زدن به نظام جمهوری اسلامی ایران یا به قصد مقابله با آن یا با علم به مؤثر بودن اقدام در مقابله با نظام اسلامی صورت گرفته باشد، چنانچه در حد فساد فی‌الارض باشد، مرتکب آن به اعدام محکوم خواهد شد.

وضوح مواد یک، ۲ و ۶ قانون مبارزه با اخلالگران اقتصادی، در تلقی شدن جرم افساد به عنوان جرمی مستقل، به اندازه‌ای است که با اندک دانش حقوقی می‌توان آن را توضیح داد و توجیه کرد. با عنایت به بررسی‌های بسیار دقیق که منجر به طولانی شدن جلسات محاکمه متهم نفتی شد و با توجه به اختصاص زمان کافی برای دفاع، به وی می‌توان این گونه نتیجه‌گیری کرد که ظاهراً اقدامات متهم که با صدور رای بدوی، مجرم نیز شناخته شده است، به گونه‌ای بوده که این اقدامات نظام حقوق اقتصادی نظام جمهوری اسلامی را مورد تهدید و آسیب قرار داده است.

همانطور که در بالا مشاهده می شود همه ی جرایمی که در بالا آمده است اثر مستقیم روی کیان نظام و امنیت اقتصادی و نظامی و ... کشور دارد که ممکن است علاوه بر این که جان افراد بسیاری را در خطر بیاندازد، کل کشور اسلامی را نیز تهدید کند. لذا هر عقل سلیم و حق طلبی این جرم و مجازاتش را کاملا متناسب می‌بیند.

مشترکات محاربه و افساد فی الارض

ثنویت یا یگانگی دو موضوع محاربه و افساد فی‌الارض از مباحث بسیار مهم فقه جزایی است. برخی متون فقهی و نیز برخی قوانین به تبع قرآن کریم این دو عنوان را در کنار هم ذکر کرده‌اند، به گونه ‌ای که این فکر را به ذهن متبادر میکند که این دو، یک جرم به شمار می ‌روند. فارغ از بررسی عمیق رابطه ی محاربه و افساد، قصد داریم در ادامه این نوشته آن گونه که شایسته است به خاستگاه بحث پیش رو بپردازیم؛ از این جهت که مشترکات محاربه و افساد فی الارض چیست که مجازات سخت محاربه را بتوان به افساد فی الارض نیز تسری داد.

باید توجه داشت که طرح این پرسش ناشی از به کار رفته شدن دو عنوان محاربه و افساد فی الارض در آیه 33 سوره مائده می‌باشد.

آن چیزی از لابلای مطالعات انجام شده در این باب به نظر می رسد آن است که رابطه محاربه و افساد فی الارض عموم و خصوص مطلق باشد.

مفسد فی الارض در قرآن

در آیه ی 33 سوره مائده خدای رحمان برای مفسد فی الارض مجازات های سختی را قرار داده است.

خداوند رحمان و رحیم در آیات و روایات متعدد مسلمانان را از ارتکاب فساد در زمین بر حذر میدارد:

• از روزى خدا بخورید و بیاشامید  و(لى‏) در زمین سر به فساد برمدارید. (بقره ۶۰)

• و در زمین پس از اصلاح آن فساد مکنید و با بیم و امید او را بخوانید که رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است. (اعراف ۵۶)

• پس نعمتهاى خدا را به یاد آورید و در زمین سر به فساد برمدارید. (اعراف ۷۴)

• به سبب آنچه دستهاى مردم فراهم آورده فساد در خشکى و دریا نمودار شده است تا (سزای‏) بعضى از آن چه را که کرده‏ اند به آنان بچشاند, باشد که بازگردند. (روم ۴۱)

• یا (مگر) کسانى را که گرویده و کارهاى شایسته کرده‏اند چون مفسدانِ در زمین مى‏گردانیم یا پرهیزگاران را چون پلیدکاران قرار میدهیم ؟ (ص ۲۸)

• آن سراى آخرت را براى کسانى قرار میدهیم که در زمین خواستار برترى و فساد نیستند و فرجام (خوش) از آنِ پرهیزگاران است. (قصص ۸۳)

• و با آنچه خدایت داده سراى آخرت را بجوى و سهم خود را از دنیا فراموش مکن، و هم چنان که خدا به تو نیکى کرده نیکى کن و در زمین فساد مجوى که خدا فسادگران را دوست نمیدارد. (قصص ۷۷)

• و به سوى (مردمِ‏) مَدْیَن، برادرشان شعیب را (فرستادیم‏). گفت: «اى قوم من، خدا را بپرستید و به روز بازپسین امید داشته باشید و در زمین سر به فساد برمدارید.» (عنکبوت ۳۶)

همه آنچه تعادل فرد و اجتماع را برهم زند عملی مفسدانه است و هر آنچه به انسان و اجتماع آرامش بخشد عملی مصلحانه است...اصولا آنچه که در فرایند افساد فی الارض پیش می آید چیزی است فراتر از یک جرم معمولی که اثرش متوجه یک نفر یا گروهی از افراد باشد. این قسم جرایم که در این یادداشت از آن ها سخن به میان آمد اثرش مستقیما بر روی نظام اسلامی و یا حداقل یک طبقه مشخص از جامعه می باشد.

در واقع رویکرد اسلام در جرم انگاری دقیق و مجازات سنگین که خودش یک پیش گیرندگی نهان دارد این بوده است که نشان دهد مصالح کلی و بالا دستی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
عملکرد سازماندهی شده ی یک نفر در راستای منفعت طلبی های خود و گروهش می تواند معیشت کل مسلمانان را تحت الشعاع قرار دهد. لذا قانون گذار آثار مخرب اجتماعی و گسترده ی افساد فی الارض را بر نتافته و بر مبنای قرآن و روایات و در مسیر صحیح آن ها دست به اقدام زده است و قانون مجازات اسلامی را تدوین نموده.

بیشتر بخوانید:

محاربه چیست و چه مجازاتی در قانون دارد ؟

جرم نشر اکاذیب چیست و چه مجازاتی در قانون دارد ؟

سرقت مسلحانه در قانون چه مجازاتی دارد ؟