محاربه چیست و چه مجازاتی در قانون دارد ؟

۱,۷۳۷
۷
۰
سه شنبه, ۱۳ فروردين ۱۳۹۸ ۱۴:۱۳
یكي از جرايمی كه در قوانین ايران، از آن به جرم عليه امنيت و آسايش عمومی مردم و تلاش در جهت نا امنی جامعه یاد شده، جرم محاربه است. در اين مقاله، قصد داریم تعريفی از جرم محاربه، مجازات و تفاوت آن با جرم افساد فی‌الارض را ارائه دهیم.
محاربه چیست و چه مجازاتی در قانون دارد ؟

محاربه چیست ؟

هر کسی که برای ایجاد رعب و وحشت و هراس و سلب آزادی و امنیت مردم دست به سلاح ببرد، محارب و مفسد فی الارض می باشد.

محاربهٔ با خدا و افساد فی‌الارض یا به‌طور خلاصه محاربه جرمی در فقه و حقوق اسلامی است که برای آن مجازات‌های سنگینی چون اعدام و قطع دست و پا در نظر گرفته شده‌ است. فاعل این جرم، محارب و مفسد فی‌الارض نام دارد.

محاربه به معنای «جنگیدن» و افساد فی‌الارض به معنی «تباه‌کاری بر زمین» است. این اصطلاح در آیه ۳۳ سوره مائده آمده‌ است: «همانا کیفر کسانی که به محاربه با خدا و رسولش برمی‌خیزند و برای فساد بر زمین می‌کوشند، قتل یا به دار آویختن یا بریدن دست‌ها و پاهایشان به طور معکوس یا تبعید آن‌هاست. این مایهٔ خواری و رسوائی آنان در این جهان است و در آخرت نیز عذاب بزرگی خواهند داشت.»

این آیه از مهم‌ترین آیات مربوط به احکام کیفری در قرآن است که مباحث مفصلی در کتب فقهی و تفسیر را دامن زده و در مورد مفهوم و مصادیق آن نظرات مختلفی ابراز شده‌ است.

separator line

تاریخچه محاربه

در زمان حکومت پیامبر اسلام بر شهر مدینه، گروهی از راهزنان به مردم و چوپانان حمله می‌ نمودند و آنان را به وضع فجیعی به قتل می‌رساندند. لذا آیه ۳۳ سوره مائده در این باب نازل شد و حکم به اعدام یا تبعید آنان صادر گشت.

حقیتاً غیر از این نیست کسانی که با خدا و پیامبر او به جنگ و محاربه فی الارض برمی‌خیزند و می‌کوشند که در روی زمین فساد ایجاد نموده، از جامعه و بندگان خدا سلب امنیت و آرامش کنند، جزای آنان کشتن یا به دار آویختن یا بریدن دست و پایشان یا تبعید است و این مجازات‌ها نشان رسوایی و مهر ذلت و خواری بر پیشانی آنان در دنیا است و در آخرت نیز عذاب بزرگی در انتظارشان می‌باشد.

separator line

مصادیق محاربه چیست ؟

یکی از مهم‌ترین جرایم علیه امنیت ملی در حقوق جمهوری اسلامی ایران محاربه‌ است که در قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ از ماده ۱۸۳ تا ۱۹۶ مورد اشاره قرار گرفته‌ است. در ذیل انواع مصداق های محاربه را با مجازات آن برسی می کنیم.

separator line

اسلحه کشیدن برای ترسانیدن مردم

اولین مصداق از مصادیق محاربه در ماده ۱۸۳ قانون مجازات اسلامی آمده است در این ماده محارب را مصداق فردی دانسته است که دست به اسلحه ببرد تا مردم را بترساند دست به سلاح بردن در این ماده به این معنا نیست که دست به سلاح ببرد و از سلاحی که در دست دارد استفاده کند وبه این وسیله مردم را بترساند بلکه مطلق دست به سلاح بردن حتی بدون استفاده از آن اگر قصد ترساندن مردم را داشته باشد از مصادیق محاربه است.

بین دست به اسلحه بردن و ترساندن مردم ملازمه وجود دارد ولی این ملازمه منجر به صدق عنوان محارب به کسی نمی شود چرا که باید فرد از این عمل قصد و نیت داشته باشد پس اگر فردی در اجتماعی دست به اسلحه ببرد ولی هدف او ایجاد رعب و وحشت عمومی نباشد و از این دست به اسلحه شدن فرد خاصی را مد نظر قرار داده باشد به این علت که قصد رعب و وحشت عمومی ایجاد کردن را ندارد محارب نیست.

بر اساس تبصره ۳ ماده فوق، میان سلاح سرد و سلاح گرم فرقی نیست.

separator line

برهم زدن امنیت از طریق سرقت مسلحانه و قطع‌الطریق

دومین مصداق از محاربه چیست ماده ۱۸۵ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۰ است ماده نام برده از این قرار است. سارق مسلح و قطاع الطریق هر گاه با اسلحه امنیت مردم یا جاده را بر هم بزند و رعب و وحشت ایجاد کند محارب است.

با توجه به سیاق ماده عنصر مادی در این ماده دست به اسلحه بردن و عنصر روانی در ماده ایجاد رعب و وحشت می باشد پس با اندکی تأمل در مواد ۱۸۳و ۱۸۵می توان به دست به اسلحه بردن و ایجاد رعب و وحشت به عنوان ملاک قانونگذار به عنوان عناصر مادی و روانی محاربه چیست اشاره کرد چرا که این دو عنوان در هر دو ماده وجود دارد در ماده ۱۸۵ این مسأله بسیار روشن است که سرقت مسلحانه به هر نحوی که باشد از مصادیق محاربه است.

اگر چه این سرقت مسلحانه می تواند در شهر نیز واقع شود و اگر در خارج از شهر صورت گیرد عنوان قطاع الطریق بر آن قابل صدق می باشد و این مطلب که چرا قانونگذار از واژه قطاع الطریق استفاده کرده به این دلیل است که در صورت نا امنی راه های مواصلاتی قدرت قاهره حکومت اسلامی زیر سئوال خواهد و به همین دلیل در قانون به امنیت راهها قانون گذار به شکل ویژه اشاره داشته است.

با این اوصاف اگر به شخصی در خارج از شهر حمله شود و مورد ضرب وشتم قرار گیرد وپس از آن اموال او به سرقت برده شود آیا این عمل را نیز می توان محاربه نامید در پاسخ به این سئوال باید گفت که یکی از عناصر تشکیل دهنده عنوان محاربه چیست که در واقع همان عنصر مادی این جرم نیز هست دست به سلاح بردن است و در این فرض اگر از هیچ سلاحی استفاده نشود محاربه را در این عمل ارتکابی نمی توان ثابت دانست اگر چه عمل مذکور مجرمانه است ولی تحت عناوین دیگری قابل پیگرد کیفری خواهد بود.

separator line

سلاح شامل چه چیزهایی می شود ؟

بعضی از حقوقدانان سلاح را قابل صدق بر چیزی دانسته اند که معمولاً در جنگ از آن استفاده می شود البته این تعریف از سلاح تعریف جامعی نیست چرا که این تعریف باعث می شود که سلاح های سرد که در جنگ های امروز کاربردی ندارد از تعریف سلاح خارج شود و این گفته با نص قانون مجازات اسلامی که سلاح را اعم از سلاح گرم و سرد دانسته در تعارض است نظر صحیح تر در این رابطه این است که تعریف سلاح را باید در این موارد به عرف واگذار کرد.

ماده۶۵۳ قانون تعزیرات به این نکته اشاره دارد که هر راهزنی در هر راهی مشمول عنوان محاربه نمی شود و به عبارت روشن تر باید گفت که هر سرقتی که در هر راهی انجام شود نمی توان عنوان محاربه را بر آن صادق دانست.

ماده ۶۵۳ قانون تعزیرات از این قرار است :«هر کس در راه ها و شوارع به نحوی از انحاء مرتکب راهزنی شود و عنوان محارب بر او صادق نباشد به سه تا پانزده سال حبس و شلاق تا ۷۴ ضربه محکوم می شود.»

عبارت «در صورتی که عنوان محارب بر او صادق نباشد» گویای این مطلب است که به صورت بالقوه موضوع این ماده می تواند محاربه باشد ولی اصل بر این است که موضوع این ماده از شمول عنوان محارب خارج شده است و به جرم انگاری در مورد راهزنی پرداخته که جرم او را نمی توان محاربه دانست.

separator line

قیام مسلحانه در برابر حکومت اسلامی

مصداق قیام مسلحانه در برابر حکومت اسلامی که موضوع ماده ۱۸۶ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰می باشد ماده مذکور از این قرار است: «هر گروه یا جمعیت متشکل که در برابر حکومت اسلامی قیام مسلحانه کند مادام که مرکزیت آن باقی است تمام اعضا و هواداران آن که موضع آن گروه یا جمعیت یا سازمان را می دانند و به نحوی در پیشبرد اهداف آن فعالیت و تلاش مؤثر دارند محاربند اگرچه در شاخه نظامی شرکت نداشته باشند

این ماده نیز از مصادیق جرم محاربه چیست به صورت گروهی است و ماده مشروط به این است که مرکزیت سازمان یا گروه باقی باشد اما این که مرکزیت چیست ؟

ماده در این مورد ساکت است شاید بتوان گفت که منظور از مرکزیت این است که این تشکیلاتی که در ماده نام برده شده است نظام مند و منسجم باشد به این معنا که تشکیلات دارای فردی در رأس امور و زیر مجموعه هایی با وظایف تعریف شده باشند.

separator line

ریختن طرح براندازی حکومت اسلامی

مصداق براندازی حکومت اسلامی موضوع ماده ۱۸۷ قانون مجازات اسلامی ماده مذکور از این قرار است: «هر فرد یا گروه که طرح بر اندازی حکومت اسلامی را بریزد و برای این منظور اسلحه و مواد منفجره تهیه کند و نیز کسانی که با آگاهی و اختیار امکانات مالی مؤثر و یا وسایل و اسباب کار و سلاح در اختیار آن ها بگذارند محارب و مفسد فی الارض می باشند.»

ماده ۱۸۷ قانون مجازات اسلامی از عناوین ذیل تشکیل یافته است

  • طرح بر اندازی حکومت اسلامی: این نمونه از حرکت های محاربانه را در زمان معصوم نیز شاهد هستیم و سیره عملی معصوم علیه السلام هم نشان از برخورد مسلحانه حکومت اسلامی با این گروه هاست.
  • تهیه اسلحه و مواد منفجره: این قسمت از ماده مقوم جرم محاربه است زیذا تا دست به سلاح بردن نباشد محاربه معنا پیدا نمی کند.
  • قرار دادن امکانات مالی به صورت آگاهانه و مؤثر در اختیار فرد یا گروهی که قصد بر اندازی دارند: قید آگاهانه مذکور در ماده به این نکته اشاره می کند که علم به این عمل یعنی محاربه هم یکی از عناصری است که برای صدق این عنوان به فرد موضوع این ماده دخیل است.

separator line

نامزد شدن برای یکی از پستهای حساس حکومت کودتا

مصداق نامزدی در پست های حساس کودتا که موضوع ماده ۱۸۸ قانون مجازات اسلامی است: «هر کس در طرح بر اندازی حکومت اسلامی خود را نامزد یکی از پست های حساس کودتا نماید و نامزدی او در تحقق کودتا به نحوی مؤثر باشد محارب و مفسد فی الارض است.»

separator line

تشکیل یا اداره یا عضویت در دسته یا جمعیت به قصد برهم زدن امنیت کشور

ماده ۴۹۸ قانون مجازات اسلامی: «هر کس با هر مرامی، دسته، جمعیت یا شعبه جمعیتی بیش از دو نفر در داخل یا خارج از کشور تحت هر اسم یا عنوانی تشکیل دهد یا اداره نماید که هدف آن برهم زدن امنیت کشور باشد و محارب شناخته نشود به حبس از دو تا ده سال محکوم می‌شود.»

ماده 499 قانون مجازات اسلامی:« هر کس در یکی از دسته‌ها یا جمعیت‌ها یا شعب جمعیت‌های مذکور در ماده (۴۹۸) عضویت یابد به سه ماه تا پنج سال حبس محکوم می‌گردد مگر این که ثابت شود از اهداف آن بی اطلاع بوده‌ است.»

ماده فوق در مورد کسانی که عضو نبوده بلکه صرفاً حامی دسته یا جمعیتی می‌باشند قابل اعمال نیست.

مواردی که در این مقاله به آن اشاره مختصری شد مواردی است که در قانون مجازات اسلامی جمهوری اسلامی ایران، قانونگذار آنها را از مصادیق محاربه بر شمرده است.

separator line

مجازات محاربه

مجازات محارب در مادّهٔ 190 قانون مجازات اسلامی 1370 بیان شده است. به موجب این ماده: «حدّ محاربه و افساد فی الارض یکی از چهار چیز است:

  1. قتل
  2. آویختن به دار
  3. اوّل قطع دست راست و سپس پای چپ
  4. نفی بلد

این مجازات ها مبنای قرآنی داشته و در آیهٔ 33 سورهٔ مائده به آن اشاره شده است. بر اساس مادّهٔ 191 این قانون هم «انتخاب هر یک از این امور چهارگانه به اختیار قاضی است، خواه کسی را کشته یا مجروح کرده یا مال او را گرفته باشد و خواه هیچ یک از این کارها را انجام نداده باشد».

مواد 192 تا 196 قانون مجازات اسلامی هم راجع به ماهیت این حدود و کمیت و کیفیت اجرای هر کدام از این چهار مجازات مقرّراتی را بیان کرده است. لایحهٔ جدید مجازات اسلامی هم در تعیین مجازات محارب همین رویهٔ فعلی را دنبال کرده است. مادّهٔ 280 این لایحه به بیان مجازات محارب پرداخته و مادّهٔ 281 هم انتخاب هر یک از مجازات های چهارگانه را به اختیار قاضی دانسته است.

مادّه 191 قانون مجازات اسلامی: انتخاب هر یک از این امور چهارگانه به اختیار قاضی است خواه محارب کسی را کشته یا مجروح کرده یا مال او را گرفته باشد و خواه هیچ یک از این کارها را انجام نداده باشد.

مادّه 192 قانون مجازات اسلامی: حد محاربه و افساد فی الارض با عفو صاحب حق ساقط نمی شود.

مادّه 193 قانون مجازات اسلامی: مدت تبعید در هر حال کمتر از یکسال نیست اگر چه بعد از دستگیری توبه نماید و در صورتی که توبه ننماید همچنان در تبعید باقی خواهد ماند.

مادّه 195 قانون مجازات اسلامی: مصلوب کردن مفسد و محارب بصورت زیر انجام می گردد:

الف - نحوه بستن موجب مرگ او نگردد .

ب - بیش از سه روز بر صلیب نماند ولی اگر در اثنای سه روز بمیرد میتوان او را پائین آورد.

ج - اگر بعد از سه روز زنده بماند نباید او را کشت.

ماده 196 قانون مجازات اسلامی: «بریدن دست راست و پای چب مفسد و محارب به همان گونه ای است که در ( حد سرقت ) عمل می شود.»

separator line

رکن مادّی محاربه

رکن مادّی محاربه شامل اجزای متعدّدی است که عبارتند از:

  • عمل مرتکب
  • موضوع جرم
  • وسیلهٔ جرم
  • نتیجهٔ مجرمانه
  • رابطهٔ علّیت

که در ذیل به ترتیب به بررسی آنها می پردازیم.

separator line

محاربه و افساد فی الارض

به طورکلی رابطه افساد فی الارض با محاربه عموم و خصوص مطلق است. افساد فی الارض عنوانی عام است که محاربه روشن ترین مصداق و کامل ترین آن است. بنابر این محاربه و افساد فی الارض دارای وجوه اشتراک و تفاوتی به قرار زیر است

separator line

تفاوتهای محاربه و افساد فی الارض

  • محاربه عبارت است از کشیدن سلاح برای ایجاد رعب و هراس و سلب آزادی و امنیت مردم، اما افساد فی الارض عبارت است از هرگونه رفتار آگاهانه و عمدی برای برهم زدن امنیت و سلامت نظام جامعه اسلامی به قصد براندازی و یا ضربه زدن به آن و یا علم به موثر بودن این رفتار در مقابله با آن. چنانچه ملاحظه می شود در محاربه هدف ایجاد اخافه، رعب و وحشت و سلب آزادی و امنیت در جامعه است ولی در افساد فی الارض هدف ضربه زدن و مقابله با نظام اسلامی است و می تواند از طریق محاربه و تشهیر سلاح و بر هم زدن امنیت جامعه نیز صورت گیرد .

  • در محاربه؛ عنصر مادی جرم فقط از طریق به کار بردن سلاح و برهنه کردن آن (تشهیر السلاح) و ایجاد اخافه و سلب آزادی از مردم صورت می گیرد ولی در افساد فی الارض عنصر مادی عبارتست از هر گونه رفتار که می تواند شامل فعل، ترک فعل و یا گفتار نیز باشد.

  • در محاربه تحقق عنصر مادی فقط به صورت فعل مثبت شرط است و باید علنی صورت بگیرد اما در افساد فی الارض عنصر مادی می تواند به صورت فعل یا ترک فعل یا گفتار و حتی به صورت غیر علنی صورت بگیرد.

  • در محاربه عمل محارب موجب اخافه و ترس و برهم خوردن امنیت مردم است که منظور از امنیت فقط شامل امنیت نظامی و انتظامی جامعه است اما در افساد فی الار ض اعم از امنیت انتظامی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و...است. همچنین از طریق برهم زدن سلامت جامعه اسلامی نیز قابل تحقق است.

separator line

وجوه تشابه محاربه و افساد فی الارض

  1. هم محاربه و هم افساد فی الارض می تواند از طریق بر هم زدن امنیت و نظام اسلامی تحقق یابد.
  2. محاربه و افساد فی الارض از طریق فردی و گروهی قابل تحقق است.
  3. در محاربه و افساد فی الارض فرقی بین مسلمان و غیر مسلمان وجود ندارد.
  4. توبه محارب و مفسد فی الارض قبل از دستگیری مسقط حد است.
  5. مجازات مفسد و محارب یکی از چهار مجازات (صلب، قتل، قطع دست راست و پای چپ و تبعید) است.

توضیح بیشتر:

با توجه به اقوال فقها و حقوقدانان و مواد متعدد قانونی و ادله فقهی اقوال مختلفی در مورد اتحاد یا تفاوت دو عنوان محاربه و افساد فی الارض وجود دارد که به نظر بسیاری از حقوقدانان و فقها آنچه در بالا گفته شد بهترین سخن و تبیین در این مورد است.

separator line

راههای ثبوت محاربه و افساد فی الارض

ماده 189 قانون مجازات اسلامی محاربه و افساد فی الارض از راههای زیر ثابت می شود

الف - با یک بار اقرار بشرط آن که اقرار کننده بالغ و عاقل و اقرار او با قصد و اختیار باشد .

ب - با شهادت فقط دو مرد عادل

تبصره 1 - شهادت مردمی که مورد تهاجم محاربان قرار گرفته اند به نفع همدیگر پذیرفته نیست.

تبصره 2 - هرگاه عده ای موردتهاجم محاربان قرار گرفته باشند شهادت اشخاصی که بگویند به ما آسیبی نرسیده نسبت به دیگران پذیرفته است.

تبصره 3 - شهادت اشخاصی که مورد تهاجم قرار گرفته اند اگر به منظور اثبات محارب بودن مهاجمین باشد و شکایت شخصی نباشد، پذیرفته است.

separator line

محاربه در فقه

بغی در فقه اسلامی به جرایم سیاسی گفته می‌شود. بنابر این انتصاب محاربه به جرایم سیاسی از دید بسیاری از فقها غلط بوده و نمی‌توان به باغی اتهام محاربه فی الارض وارد نمود. از دید فقه اسلامی اتهام محاربه نیازمند آماده بودن سلاح و سلب امنیت از مردم است. امام خمینی در تحریرالوسیله گفته‌ است:

محارب کسی است که سلاح خود را آخته وآماده سازد وبه ترساندن مردم وسلب امنیت و ایجاد فساد در جامعه اقدام نماید خواه در صحرا باشد، یا در دریا، یا در شهرها باشد یا در جاده‌ها، شب باشد یا روز، زن باشد یا مرد، در همه حالات محارب نامیده می‌شود و احکام محاربه با خدا در مورد او اجرا می‌گردد.

برخی از علما مانند حسین‌علی منتظری، علاوه بر «مسلح بودن» و «سلب کردن امنیت» از مردم، شرط «قصد ترساندن» داشتن را نیز برای احراز این جرم لازم می‌دانند.


این مطلب چقدر مفید بود ؟
(7 امتیاز , میانگین: 5.0 از 5)  
  • برچسب ها:
  • محاربه چیست ؟
  • محاربه
  • مجازات محاربه
  • رعب و وحشت
  • جرم افساد فی‌الارض
  • محارب

دیدگاه ها

شما هم می توانید نظرات خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید

آخرین مطالب دلگرم

StatCounter