به حج رفتن واجب تر است یا کمک کردن به فقرا ؟

به فقرای کشورمان کمک کنیم یا به حج تمتع برویم؟

این‌یک واقعیت است که سفر حج هزینه‌های بسیار سنگینی دارد، و مردم هم حق دارند، باوجود مشکلاتی که مردم داخل کشور با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، مطالباتی برای اهتمام بیشتر مسئولین به مسائل داخلی کشور داشته باشند. با این وجود چه راهکاری می‌توان پیشنهاد کرد که هم حج تعطیل نشود و هم به نیازمندان کمک شود؟

این سؤال پرتکرار هرسال در ایام حج نقل مجالس بسیاری از مردم می‌شود که به حج برویم یا به فقرا کمک کنیم؟

ریشه بسیاری از این حرف و حدیث‌ها به شبکه‌های مجازی و سایت‌هایی برمی‌گردد که با خبرسازی‌های دروغ این شبهه را تقویت می‌کنند که حج اولویتی ندارد و هزینه‌های آن، چراغی است که به مسجدالحرام روا نیست؛ مثل خبری که اخیراً درباره انصراف برخی از حجاج به نفع نیازمندان منتشر شده بود، ولی سازمان حج و زیارت آن را تکذیب کرد.

 اما در حقیقت این دو گزاره هیچ منافاتی باهم ندارند؛ یعنی این‌طور نیست که یا باید حج را به‌جا بیاوریم و یا به نیازمندان کمک کنیم، بلکه می‌توان هر دو را با هم داشت و اصلا باید هر دو را با هم داشت.

حج یا کمک به فقرا، کدام؟

چرا حج تعطیلی بردار نیست؟

بیاییم بدون پیش‌فرض و منصفانه به مسئله نگاه کنیم. حج از واجبات قطعی اسلام است و از نظر دینی بر هرکسی که استطاعت مالی دارد -یعنی علاوه بر نیازهای عادی زندگی خود مانند مسکن، اثاث منزل و مخارج کسانی که عرفا و شرعاً نفقه آن‌ها بر عهده اوست توان پرداخت هزینه سفر حج را داشته باشد- یک‌بار واجب می‌شود.(رجوع شود به آیه 97 آل‌عمران)

در روایات معصومین همچنین تأکید زیادی بر برپایی حج شده است، تا جایی که وقتی شخصی از پیامبر(ص) سؤال کرد که اگر ثروتم را در راه خدا انفاق کنم و صدقه دهم ثواب حج را می‌برم؟ پیامبر فرمود: «به کوه ابوقبیس بنگر، اگر این کوه برایت طلای سرخ شود و آن را در راه خدا خرج کنی به ثواب یک حاجی نخواهی رسید.»

بنابراین از نگاه دینی حج تعطیلی بردار نیست و این اصرار دین برای برپایی حج هم به جهت منافعی است که زیارت هر ساله خانه خدا برای جامعه مسلمین به همراه دارد: «و مردم را دعوت عمومی به حج کن تا شاهد منافع گوناگون خویش (در این برنامه حیات‌بخش) باشند»

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، منافع حج را به دو گونه دنیوی و اخروی تبیین می‌کند. ایشان درباره سودی که حج برای آبادانی دنیای مسلمین به همراه دارد معتقد است که با گردهمایی مردم از مناطق مختلف زمین، با نژاد، رنگ و آداب مختلف، با وحدت آیین و گفتاری به وحدت در عمل و همیاری و همکاری مسلمین و رفع مشکلات یکدیگر می‌انجامد و به این وسیله توده‌ای عظیم از جامعه‌های کوچک تشکیل می‌شود که قدرتش سر به فلک کشیده و هیچ‌کس در برابر آن تاب مقاومت نخواهد داشت. درنتیجه وقتی مسلمین به امتی واحد و قدرتمند تبدیل شوند می‌توانند هر ناممکنی را ممکن کنند.

اما فارغ از مسئله منافعی که برای حج وجود دارد، امروز حضور حجاج ایرانی بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد و تنها برنده تعطیلی حج، دولتمردان آل سعود خواهند بود که در نبود ایران هم حاکمیت خود را بر جهان اسلام تثبیت کرده و هم بهانه‌ای برای متهم کردن ایرانِ شیعی به ضداسلام بودن و تعطیل کردن واجبات دینی پیدا می‌کنند تا  ایران را در جهان اسلام منزوی کنند. بی‌تردید اگر ما حج واجب را تعطیل کنیم، مفتی‌های وهابی آل سعود خواهند گفت؛ شیعیان می‌خواهند سفر اربعین را جایگزین حج کرده‌ و بدعتی در دین ایجاد کنند.

ثواب و منزلت حج بالاتر است یا کمک به فقرا؟

چند راهکار، به جای تعطیل کردن حج

باوجود اینکه ترک حج تمتع نه به لحاظ دینی و نه از جهت دیپلماتیک به‌ حق و به صلاح ملت ایران نیست، و همچنین مردم متدین ایران خودشان هم حاضر نیستند این واجب دینی ترک شود، بهتر است به‌جای پیشنهاد تعطیل کردن حج که راه‌حلی امکان‌ناپذیر است، به راهکارهایی فکر کنیم که خلأهای حج را جبران کند.

به‌هرحال این‌یک واقعیت است که سفر حج هزینه‌های بسیار سنگینی دارد، و مردم هم حق دارند، باوجود مشکلاتی که مردم داخل کشور با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، مطالباتی برای اهتمام بیشتر مسئولین به مسائل داخلی کشور داشته باشند. چند راهکار برای کم شدن ضررهای مالی حج ارائه کرد:

1. اولین نکته این است که مردمی که یک‌بار به حج واجب رفته‌اند، در این شرایط کنونی بهتر است از سفر چند باره خود به نفع مردم نیازمند انصراف دهند که این اقدامی موافق با اعتقاد علما است.

امام خمینی(ره) روز بیست و ششم خردادماه سال 1358 در پیامی به مردم ایران از کسانی که برای استحباب و ثواب به سفرهای مکه و عتبات می‌روند می‌خواهد که انصراف دهند و عنوان کردند: «‎‏امروز ثوابی بالاتر از اینکه به برادرهای خودتان کمک کنید ‏‏[‏‏نیست‏‏]‏‏ و این سازندگی را‏‎ ‎‏همه با هم شروع کنید که ایران خودتان درست ساخته بشود، و برادرهای خودتان نجات‏‎ ‎‏پیدا بکنند.»

2. باید حجاج و خانواده‌هایشان از هزینه‌های غیرضروری پرهیز کنند. مثلاً لازم نیست چند دام برای یک حاجی کشته شود و یا ولیمه‌های اعیانی که در شان حجاج نیست گرفته شود.

3. باید مرزهای مطالبات مردم گسترده‌تر شود. یعنی مردم بدانند فقط با تعطیلی حج و عتبات مشکلات کشور حل نمی‌شود، بلکه ثروتمندان زیادی در کشور زندگی می‌کنند که علی‌رغم اعتقاد نداشتن به حج و نرفتن به سفرهای مذهبی، باز هم آب از دستشان نمی‌چکد و خیرشان به کسی نمی‌رسد. باید مطالبه کمک به فقرا و نیازمندان به آن حاجی که فقط 25 میلیون تومان در تمام عمرش برای یک سفر هزینه می‌کند محدود نشود.

4. مردم از متدینین توقع بیشتری برای کمک کردن به فقرا دارند، بنابراین حجاج نباید به یک حج رفتن اکتفا کنند، بلکه بعد از بازگشت به وطن باید بیشتر از سایر مردم حواسشان به نیازمندان باشد؛ چراکه حجاج استطاعت مالی داشته‌اند که توانستند به مکه بروند.

پاسخ به سوالات فقهی: حج برویم یا به فقرا کمک کنیم؟

سوال: من شاغل هستم و شرایط رفتن به حج تمتع را دارم آیا مى‌توانم بجاى رفتن به حج تمتع پول آن را به خانواده‌هاى نیازمند بدهم و بعدها اگر توانستم حج تمتع بروم؟

جواب: بر مستطیع واجب است فوراً حجّ بجا آورد. (آیت‌الله خامنه‌ای)

سوال: با وجودیکه در حال حاضر امکان حج تمتع در سال استطاعت محقق نیست به این معنى که وقتى انسان از نظر مالى مستطیع مى‌شود همان سال نمى‌تواند به حج برود آیا مى‌تواند در اموال خود تصرف کند و خود را از استطاعت مالى خارج کند؟

جواب: بنابر احتیاط واجب نباید خود را از استطاعت خارج کند. (آیت‌الله خامنه‌ای)

سوال:آیا کسى که یک تعهد اخلاقى براى بازگرداندن سهامى داشته و عازم تشرف به مکه جهت حج واجب بوده اگر این تعهد اخلاقى را اجرا نماید موجب تعهد مالى گشته آیا این امر موجب برهم زدن استطاعت مالى او براى حج واجب می شود؟
جواب:موجب نمی شود. (آیت‌الله سیستانی)

سوال: خانه پدرى خود را فروختم به خاطر قرض پسرم و خانه اى دیگر را خریدم مقدارى براى دخترم گذاشتم که رهن خانه را بدهد و جاى اجاره بگیرد و از این پول خانه مثلا 4 میلیون باقى مى ماند آیا مى توانم به بقیه بچه هایم کمک کنم چون خیلى محتاج هستند؟ و آیا من واجب الحج شدم ؟ در حالى که وضع مالى بچه هایم خوب نیست و مى خواهم به آنها از پول باقى مانده کمک کنم ؟

جواب: اگر از صرف آن مال در حج در حرج و سختى واقع مى شوید هر چند به خاطر وضعیت فرزندان حج واجب نیست. (آیت‌الله سیستانی)

سوال: آیا مردی که به حج واجب می‌رود، باید رضایت همسر خود را جلب نماید؟

جواب: لازم نیست. (آیت‌الله سیستانی)

سوال: اینجانب دارای دو هکتار زمین کشاورزی، یک دستگاه تراکتور و چهار رأس گاو شیرده بوده و برخی از فرزندانم که وقت ازدواج ایشان است. اگر مخارج ازدواج پسر و دخترها را بخواهم فراهم کنم که عرفاً به عهده‌ام است، مخارج مکه را ندارم. آیا با این شرائط مستطیع هستم یا نه؟
 

جواب: در فرض سؤال، حج مقدّم بر خرج ازدواج پسران و دختران است. شما تصمیم بگیرید بعض مخارج غیر ضروری را که متأسفانه مرسوم شده در سفر حج و بعد از مراجعت از حج انجام می‌دهند، انجام ندهید یا سبک بگیرید و‌ حج خود را بجا آورید. در حدیث وارد شده کسی که مستطیع شود و به حج نرود، موقع مرگ به او خطاب می‌شود (یا نصرانی بمیرد یا یهودی) و خداوند ان شاء الله برکت می‌دهد و وسائل ازدواج پسر و دختر فراهم می‌شود. (آیت الله صافی گلپایگانی)

سوال: کسی که واجد شرایط حج است و نوه او شرعاً و عرفاً نیاز به ازدواج دارد و اگر ازدواج نکند به حرام می‌افتد، وظیفه پدربزرگ چیست؟

ججواب: اگر عرفاً مخارج ازدواج نوه به عهده پدر بزرگ باشد که ترک ادای آن، حرجی باشد، عدم حصول استطاعت بعید نیست.
(آیت الله صافی گلپایگانی)

سوال: آیا کسی که نیاز به ازدواج دارد، با توجه به اینکه پول رفت و برگشت حج را دارد، مستطیع است؟

جواب: چنانچه تزویج موجب حرج و مشقّت بر اوست، به‌طوری‌که عرفاً او را مستطیع نمی‌دانند، حج بر او واجب نیست، وگرنه حج، واجب و مقدّم است. (آیت الله صافی گلپایگانی)

سوال: سال گذشته در اثر اضافه کاری که یکجا دریافت نمودم، پولم به اندازه سفر حج رسید و تصمیم به ثبت‌نام گرفتم و تمام مدارک را حاضر کردم، ولی در موقع ثبت‌نام گفتند باید حتماً برگ پایان خدمت داشته باشی و چون من در‌ آن موقع خدمت سربازی را در وزارت آموزش و پرورش می‌گذراندم، از ثبت‌نام من جلوگیری شد. حال در خرداد ماه امسال سربازی من تمام می‌‎شود، در این صورت آیا در سال گذشته، واجب الحج بوده‌ام یا نه، درصورتی‌که در آن موقع تازه متأهل شده بودم و با پدرم زندگی می‌کردم و خانه جداگانه نداشتم و بعد از رد شدن از سفر، پول را صرف خریدن ماشین که یکی از ضروریات زندگی من در آن موقع و در حال حاضر است، کردم؟

جواب: در فرض مرقوم، اگر در سال گذشته متمکّن از رفع مانعی که برای شما پیش آمده نبوده‌اید، تمکّن از سفر حج نداشته‌اید و فعلاً هم که استطاعت مالی ندارید، حج بر شما واجب نیست و در آینده هر زمان که ان شاء الله مستطیع شدید، مشرف شوید. (آیت الله صافی گلپایگانی)

سوال: شخصی که معتاد به خوردن تریاک است و دولت از رفتن او به حج جلوگیری می‌کند و هم چنین زنی که باردار است و یا مریضی که به‌ علت کسالت خاصّ ممنوع از سفر شده است، مستطیع است یا غیرمستطیع؟ و آیا جایز است با توسّل به بعض از حیله‌ها مشکل اعزام خود را حلّ کند؟ و بر فرض آنکه چنین کرد، آیا مجزی از حَجّة الإسلام هست یا خیر؟

جواب: اشخاص مذکور درصورتی‌که بتوانند با توسّل به طرق مشروعه به حج مشرّف شوند، مستطیع هستند و باید به حج بروند و حَجّة الإسلام محسوب می‌شود، لیکن اگر شخص مریض و یا حامل، خوف ضرر داشته باشد، مستطیع نیست. (آیت الله صافی گلپایگانی)

سوال: آیا خرید سوغات و برنامه های پذیرایی و مهمانی جزو هزینه های زندگی بعد از حج می باشد؟

جواب: در مخارج حج تمکن از خرید سوغات و برنامه‌های پذیرائی و مهمانی معتبر نیست. (آیت الله صافی گلپایگانی)

سوال: در صورتى که ملاک بلوغ در دختران تمام شدن نُه سال هجرى قمرى است آیا با وجود سایر شرایط، حجّ بر آنان واجب مى گردد، در حالى که رفتن آنها به مکه بدون سرپرست ممکن نیست ؟

جواب: در صورتى که در سفر احتیاج به مُحَرّم مثل پدر یا برادر داشته باشند، مخارج آنها جزء شرایط استطاعت حجّ است.
(آیت‌الله بهجت)

سوال: مردى هنگام عقد ازدواج ، یک سفر حجّ به زنش وعده داده، آیا حجّ بر ذمّه این زن استقرار پیدا کرده یا نه؟

جواب: تنها وعده سفر موجب استطاعت نمى شود، ولى بر مرد لازم است که به وعده خود وفا کند. (آیت‌الله بهجت)

سوال: زمانى که ازدواج کردم با مهریه ام مى توانستم به حجّ مشرف شوم ، ولى چون شوهرم آن را نپرداخت از این فیض محروم گردیدم و الان که هزینه حجّ سنگین شده و مهریه هم کفایت نمى کند، آیا حجّ بر ذمّه من مستقر شده یا نه ؟

جواب: در فرض مزبور حجّ بر ذمّه شما مستقر نشده است. (آیت‌الله بهجت)

سوال: زن و شوهرى هر دو با هم مشغول کسب مى شوند با در آمد مساوى و حال براى انجام حجّ یک حجّ استطاعت دارند بر کدام یک حجّ واجب است ؟

جواب: چون درآمد هر یک وافى به حج نیست بر هیچ کدام حج واجب نمى گردد. (آیت‌الله بهجت)

همچنین بخوانید :

حج تمتع : حج بر چه کسانی واجب است + شرایط وجوب حج

حج عمره (مفرده) چند روز طول می کشد؟

خواص اعجاب انگیز خواندن سوره حج