آشنایی با انواع تشبیه در ادبیات فارسی: از تشبیه مرسل تا تشبیه مرکب

آشنایی با انواع تشبیه

ارکان لازم برای ساختن یک تشبیه مناسب رکن اول و دوم است. رکن سوم و چهارم می تواند به طور غیر مستقیم حضور پیدا کند یا اصلاً حاضر نشود. برخی از نویسندگان و شاعران معتقدند که اگر ادات و وجه شبه در تشبیه را حذف کنیم، ارزش تشبیه افزون می شود. یعنی تشبیه هایی که رکن سوم یا وجه شبه در آنها حاضر نشده باشند، بسیار گیراتر و رساتر خواهند بود. بنابراین تشبیه ها بر اساس اجزای حاضر خود می توانند اقسامی داشته باشند که در این مقاله ما پرکاربردترین تشبیه ها را به شما معرفی می کنیم:

۱- تشبیه مرسل

تشبیه مرسل تشبیهی است که در آن ادات تشبیه وجود دارد.

روی چون ماهش در تاریکی می درخشید.

در مثال بالا، کلمه چون، ادات تشبیه است و روی به ماه تشبیه شده است که می درخشد.

۲- تشبیه موکد

اگر ادات تشبیه از جمله حذف شود به آن تشبیه موکد گفته می شود. در برخی کتب از این تشبیه با نام های مؤکد یا بالکنایه یا محذوف الادات نیز یاد شده است.

برای آنکه تشبیه موکد را بهتر درک کنید، شعر زیر را از نادر نادرپور بخوانید:

دلی به ظلمت شب دارم
غمی به وسعت ویرانی
نادر نادرپور، اشعار

مشبه مصرع اول کلمه دل، مشبه به آن، کلمه شب و وجه شبه آن، ظلمت است و هیچ ادات تشبیهی را نمی توانیم بیابیم.

به یاد داشته باشید که ارزش ادبی تشبیه موکد از تشبیه مرسل بیشتر است؛ زیرا حذف ادات تشبیه باعث می شود کلام طبیعی تر به نظر برسد و از طرفی ذهن مخاطب با معنا بیشتر درگیر می شود.

3- تشبیه بلیغ

 در تشبیه بلیغ، وجه شبه و ادات تشبیه ذکر نمی شود. پس این تشبیه تنها از مشبه و مشبه به ساخته می شود. تشبیه بلیغ در فن بیان، یکی از زیباترین انواع تشبیه است.

درخت دوستی، پنجه تقدیر، دست روزگار

باید بدانید که در کتاب ها، نام دیگر تشبیه بلیغ با عنوان اضافه تشبیهی نیز به کار برده شده است. زیرا این ترکیب از نظر دستوری از مضاف و مضاف الیه تشکیل شده است که بر پایه تشبیه شدن به یکدیگر در کنار هم قرار گرفته اند.

دریای محبت، خورشید صلح، ابر مهربانی و ...

نکته: نباید اضافه استعاری را با اضافه تشبیهی یکسان دانست. روش تشخیص آن ساده است؛ می توانیم در ابتدا جای کلمات را با هم عوض کنیم و سپس مابین دو کلمه، لغت مانند را اضافه کنیم و در انتها، فعل است را قرار بدهیم. بدین صورت اگر جمله معنی داشت، ترکیب اضافه تشبیهی است.

مهد زمین؛ یعنی زمین مانند مهد است.

که این جمله معنا دارد پس اضافه تشبیهی است.

اما اگر جمله معنایی نداشت، اضافه استعاری است که در مقاله آرایه استعاره، آن را به صورت مفصل شرح داده ایم.  

دست سرنوشت؛ یعنی سرنوشت مانند دست است.

4- تشبیه بلیغ اسنادی

نوعی از تشبیه بلیغ وجود دارد که به آن تشبیه بلیغ اسنادی گفته می شود. یعنی در آن مشبه به به مشبه اسناد داده می شود.

صورتش ماه بود.

5- تشبیه مفرد

هرگاه طرفین اول و دوم تشبیه از یک چیز تشکیل شده باشند و کلمات یا صفاتی، وجه شبه آن باشد، تشبیه مفرد است.

برق چشمانش همچون ستاره درخشان و روشن بود.

در این جمله، مشبه ترکیب برق چشمانش و مشبه به کلمه ستاره است. همچون، ادات تشبیه و درخشان و روشن وجه شبه است. دقت کنید این جمله دو وجه شبه دارد.

همچنین بخوانید:

تشبیه در ادبیات فارسی: تعریف، انواع و روش تشخیص اجزای آن

تشبیه، یکی از زیباترین و پرکاربردترین آرایه های ادبی فارسی است که با مانند کردن چیزی به چیز دیگر، به متن زیبایی و گیرایی می بخشد. در این مقاله با…

6- تشبیه مرکب

در تشبیه مرکب، هیأتی به هیأت دیگر تشبیه شده است. در اشعار می توانید مشاهده کنید که مصرع اول در بیت، به کلی مشبه قرار گرفته و مصرع دوم مشبه به است.

دیده اهل طمع به نعمت دنیا
پُر نشود همچنان که چاه به شبنم
سعدی