تشبیه در ادبیات فارسی: تعریف، انواع و روش تشخیص اجزای آن

تشبیه چیست و چند نوع است؟

تشبیه مانند کردن چیزی به چیز دیگر است و یکی از زیباترین آرایه های ادبیات فارسی است که شاعران در اشعار خود از آن بسیار استفاده می کنند. در این مقاله از دلگرم قصد داریم این آرایه را با مثال برای شما توضیح بدهیم؛ از انواع آن و روش تشخیص اجزای یک تشبیه بگوییم.

تشبیه به چه معناست؟

معنای لغوی تشبیه در فرهنگ نامه معین اینطور نوشته شده است:

صورت چیزی را به چیز دیگری مانند کردن

پس تشبیه در آرایه ادبی، مانند کردن کسی یا چیزی به کسی یا چیز دیگر به وسیله ادات تشبیه است.

خوب است بدانید که این آرایه یکی از پرکاربردترین آرایه های فارسی است که در محاوره هم بسیار از آن استفاده می کنیم. شاعرانی مانند فردوسی، حافظ و سعدی بیش از دیگران از آن استفاده کرده اند.

چرا تشبیه متن را زیبا می کند؟

تشبیه به متن ویژگی هایی می بخشد که آنها را زیباتر می کند، این ویژگی ها عبارتند از؛

1- غیرقابل منتظره بودن

این ویژگی از آن حیث جالب است که دو یا چند چیز را که تقریباً شباهتی آشکار به هم ندارند، به یکدیگر نسبت می دهد تا معنی و مقصود نویسنده یا شاعر از نوشته، برای خواننده قابل درک شود.

2- اغراق کردن

در تشبیه همیشه کمی اغراق وجود دارد. هرچقدر اغراق بیشتر باشد، زیبایی تشبیه را بیشتر می کند.

3- ایجاد معما

یکی از زیبایی های تشبیه در متن آن است که در ظاهر و با نگاه اول درست و بدیهی به نظر نمی رسد و شنونده متحیر می کند، اما با کمی تأمل ربط آن نمایان می شود. در واقع نمی توان دو چیز را که در واقعیت از یک جنس هستند به هم نسبت داد و آن را تشبیه دانست. بیت زیر نمایش واضحی از کاربرد و وجود این آرایه برای زیبایی و خوانایی اشعار است که درخشندگی چهره را به خورشید تشبیه کرده است.

 رها شد ز بند زره موی او
درخشان چو خورشید شد روی او
فردوسی، شاهنامه

ارکان تشبیه یا اجزای تشبیه

همانطور که در معنی این آرایه گفته شد تشبیه از اجزای مختلفی تشکیل می شود که عبارتند از مشبه، مشبه به، وجه شبه، ادات تشبیه که در ادامه درباره هرکدام توضیحاتی را می خوانید.

مشبه

رکن اول تشبیه، مشبه است. مشبه چیزی است که آن را به چیز دیگری تشبیه می کنیم؛ به تعبیری دیگر، طرف اول تشبیه مشبه است. در مثال زیر همدردی به چسب تشبیه شده است و مشبه است.

همدردی در ارتباط انسان، مانند چسب است و اجازه می دهد عمق احساس دیگران را دریابیم.
خیره به خورشید، اروین یالوم

مشبه به

مشبه به رکن دوم است. چیزی است که مشبه به آن تشبیه شده است. به عبارتی طرف دوم تشبیه، مشبه به است. در مثال زیر زبان آدمیزاد به خود او (جسم و جانش) تشبیه شده است. پس عبارت خود او، مشبه به است.

زبان آدمیزاد مثل خود او ناقص و ناتوان است.
زنده به گور، صادق هدایت

نکته: کلمه یا صفتی که مشبه به قرار می گیرد، باید شناخته شده تر و معروف تر از مشبه باشد که فهم آن برای خواننده راحت باشد. هر چه این ویژگی بیشتر در تشبیه رعایت شود، گیرایی و زیبایی متن بیشتر می شود.

وجه شبه

رکن سوم تشبیه، وجه شبه است که رابطه ای میان مشبه و مشبه به برقرار می کند؛ به عبارتی دیگر، وجه شبه همان ویژگی یا ویژگی های اشتراکی میان مشبه و مشبه به است. پس مشبه با داشتن این ویژگی شبیه به مشبه به می شود. در مثال زیر، تقسیم شدن، وجه اشتراک جهان سیاستمدارن و کیک عروسی است و وجه شبه قرار گرفته است.

سیاستمداران جهان را مثل کیک عروسی میان خود تقسیم کرده اند.
مسافرخانه بندر بارانداز، احمدرضا احمدی

ادات تشبیه یا ارکان تشبیه

رکن چهارم تشبیه، ارکان یا ادات تشبیه است و اجزای تشبیه را به یکدیگر مرتبط می کند. ادات در زبان فارسی، حروفی هستند که معنی شباهت را به خواننده می رسانند. پرکابردترین ادات تشبیه در زبان و ادبیات فارسی عبارتند از مثل، مانند، همچون، همچو، چون و چو. در مثال پایین، کلمه ما به وسیله چون، به شمع تشبیه شده است.

امروز [ما] باید به لطف خداوند چون شمعی سوزان در انگلستان بتابیم.
فارنهایت 451، ری بردبری

نکته: باید توجه داشت که کلمات چون و چو، هرگاه به معنای مثل و مانند در جملات ظاهر شوند، ارکان تشبیه به حساب می آیند و در غیر این صورت جزو ادات نیستند.

روش تشخیص اجزای تشبیه

برای تشخیض ارکان تشبیه بهترین کار این است که جمله را بر اساس قواعد دستور زبان فارسی مرتب کنید. چون در اشعار فارسی شاعر برای رعایت وزن و قافیه اجزای جمله را جابجا می کند. سپس با پرسیدن سوالی ساده و پیدا کردن جواب آن از داخل جمله به نتیجه مطلوب می رسیم. یعنی باید تشخیص بدهیم که چه چیزی مثل چه چیز دیگر است و چه چیزی باعث این شباهت شده است؟

حالا جواب سوال اول، مشبه و جواب سوال دوم، مشبه به و جواب بخش سوم، وجه شبه می شود و ادات تشبیه هم که مشخصا در هنگام مرتب سازی اجزای جمله نمایان شده است.

همچنین بخوانید:

پارادوکس یا متناقض نما: آرایه ای معنوی در ادبیات فارسی

پارادوکس یا متناقض نما، آرایه ای ادبی است که از کنار هم قرار گرفتن دو واژه متضاد، معنایی جدید و خیال انگیز می سازد. این مقاله به تعریف، تاریخچه،…

ستارگان همچون خورشیدی کوچک در آسمان می درخشند.

اجزای این جمله از لحاظ دستوری مرتب اند. پس به سراغ پاسخ سوال می رویم:

چه چیزی به چه چیزی و از چه جهتی به هم شباهت دارند؟

ستارگان از جهت درخشش به خورشیدی کوچک شباهت دارند.