alexametrics
دلگرم
امروز: چهارشنبه, ۰۵ آذر ۱۳۹۹ برابر با ۱۰ ربيع الآخر ۱۴۴۲ قمری و ۲۵ نوامبر ۲۰۲۰ میلادی
تفاوت غزل و قصیده شعر فارسی
4
زمان مطالعه: 10 دقیقه
تعريف قصيده نيز همانند غزل دشوار است. اگر ساده با قضيه برخورد كنيم، می گوييم قصيده قالبی است شبيه غزل ولی با تعداد بيت هايی بيش تر ... با ما باشید تا در اینباره بیشتر بدانیم .

تفاوت غزل و قصیده در چیست ؟

غزل و قصیده دو قالب شعر فارسی می باشد که از جهاتی بهم شباهت دارند و این امر باعث می شود این دو را با هم اشتباه بگیریم در صورتی که غزل و قصیده با هم کاملا فرق دارند و دو قالب شعری جداگانه هستند. به این منظور امروز ابتدا قصیده و غزل را برای شما معرفی کرده و سپس بطور تفصیل با تفاوت بین آنها آشنا می شویم. برای آشنایی با این دو قالب شعری به ادامه این مطلب از دلگرم توجه فرمایید.

غزل و قصیده به قالب هایی از شعر فارسی گفته می شود که از نظر نحوه قرار گرفتن قافیه در مصراع ها یکی می باشند، یعنی قافیه در مصراع اول بیت نخست و مصراع های زوج ( دوم) قرار می گیرد و نمودار قرار گرفتن قافیه ها در غزل و قصیده به صورت زیر می باشد:

___________________________+ _________________________________+

___________________________ _________________________________+

___________________________ _________________________________+

___________________________ _________________________________+

___________________________ _________________________________+

___________________________ _________________________________+

و اما تفاوت های غزل و قصیده :

  1. تعداد ابیات : در غزل تعداد بیت ها بین 5 تا 17 بیت می باشد. در حالی که تعداد ابیات قصیده بین 17 تا 90 بیت است .
  2. معنا و مفهوم و محتوا : در غزل بیشتر سخن از ایام جوانی و عاشقانه ( عشق به خدا ) می باشد، در حالی که در قصیده توصیف طبیعت یا توصیف صفات خداوند در میان می باشد.

غزل : "غزل" در لغت به معنی "حدیث عاشقی" است. در قرن ششم که قصیده در حال زوال بود "غزل" پا گرفت و در قرن هفتم رسما قصیده را عقب راند و به اوج رسید. در قصیده موضوع اصلی آن است که در آخر شعر "مدح" کسی گفته شود و در واقع منظور اصلی "ممدوح" است اما در غزل "معشوق" مهم است و در آخر شعر شاعر اسم خود را می آورد و با معشوق سخن می گوید و راز و نیاز می کند. این "معشوق" گاهی زمینی است اما پست و بازاری نیست و گاهی آسمانی است و عرفانی.

ابیات غزل بین 5 تا 10 ییت دارد و دو مصراع اولین بیت و مصراع دوم بقیه ابیات هم قافیه اند. شعری است بر یک وزن و یک قافیه به طوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد .

تذکر : نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است .

موضوع غزل : درون مایه غزل عاشقانه، عارفانه یا آمیزه های از این دو است و یا مضمونی اجتماعی دارد. (بیان عواطف و احساسات وصف طبیعت یا گفت و گو از ایام جوانی)

پیدایش غزل : غزل در قرن 6 هجری قمری رواج یافت بدین گونه که تغزل قصاید به صورت قالبی مستقل درآمد و غزل نام گرفت.

محتوای غزل: محتوای غزل در آغاز عاشقانه بود سپس عارفانه (قرن 7 و 8) و بدنبال آن در دوره مشروطیت جنبه اجتماعی به خود گرفت . غزل در روزگار ما نیز همواره از قالبهای درجه اول و محبوب شعر فارسی بوده است.

تخلّص شاعری : شاعر در پایان غزل نام خود یا تخلص شاعری خویش را می آورد.

غزل سرایان بزرگ شعر فارسی: شهریار- هراتی . رهی معیری . صائب تبریزی . حافظ . سعدی . مولوی . سنایی غزنوی

شکل گرافیکی قالب غزل :

-------------------* -------------------*
------------------- -------------------*
و یا :
......................الف ...................... الف
...................... ب ...................... الف
...................... ج ...................... الف

مشخصات غزل :

  1. تعداد ابیات غزل حداقل پنج بیت و حداکثر دوازده بیت است . ( گاهی غزل ها بیش از پانزده بیت هم یافت می شود . )
  2. درون مایه و محتوای غزل بیان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد .
  3. بیت اوّل غزل را مطلع بیت آخر آن را مقطع گویند . ( که هر کدام اگر به خوبی مطرح شوند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گیرند . )
  4. در غزل تنوع مطالب ممکن است . ( یعنی موضوع هر بیت می تواند با ابیات دیگر فرق داشته باشد.)
  5. غزل از قرن ششم به وجود آمده است . ( در واقع همان تغزل قصیده است ) از آغاز پیدایش ، عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود . )
  6. با ظهور انقلاب مشروطه ، غزل مضمون اجتماعی نیز به خود می گیرد .

نکته : غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندند
حافظ که سر آمد غزل سرایان شعر فارسی است ، شیوه ی عاشقانه – عارفانه را به کمال رساند .
مشهورترین غزل سرایان عبارتنداز : حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیری ، شهریار و ...

فرق غزل و قصیده

فرق غزل و قصیده در شعر فارسی

بطور خلاصه و فهرست وار فرق غزل و قصیده در شعر فارسی را می توان اینگونه ذکر کرد :

  1. از نظر تعداد ابیات
  2. درون مایه و محتوای
  3. وحدت موضوع

نکته : اگر شاعر بیت نخست مطلع غزل و قصیده خود را زیبا و دلپسند بیاورد ، از آن به حسن مطلع تعبیـر می شود به طوری که شنونـده برای شنیدن باقی سخـن تشـویق گردد .

نکته : اگر شاعر بیت آخر شعرش را ( معمولاً قصیده یا غزل ) به نحوی شیوا و دلنشین بیاورد که به عنوان حسن ختام در روح شنونده و خواننده اثر نیک و خوش باقی بگذارد ، از آن به حسن مقطع تعبیر می شود .

نمونه ای از غزل حافظ:
ای پادشه خوبان داد از غم تنهایی
دل بی تو به جان آمد وقت است که بازآیی
دایم گل این بستان شاداب نمیماند
دریاب ضعیفان را در وقت توانایی
دیشب گله زلفش با باد همی کردم
گفتا غلطی بگذر زین فکرت سودایی
صد باد صبا این جا با سلسله میرقصند
این است حریف ای دل تا باد نپیمایی
مشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کرد
کز دست بخواهد شد پایاب شکیبایی
یا رب به که شاید گفت این نکته که در عالم
رخساره به کس ننمود آن شاهد هرجایی
ساقی چمن گل را بی روی تو رنگی نیست
شمشاد خرامان کن تا باغ بیارایی
ای درد توام درمان در بستر ناکامی
و ای یاد توام مونس در گوشه تنهایی
در دایره قسمت ما نقطه تسلیمیم
لطف آن چه تو اندیشی حکم آن چه تو فرمایی
فکر خود و رای خود در عالم رندی نیست
کفر است در این مذهب خودبینی و خودرایی
زین دایره مینا خونین جگرم می ده
تا حل کنم این مشکل در ساغر مینایی
حافظ شب هجران شد بوی خوش وصل آمد
شادیت مبارک باد ای عاشق شیدایی

قصیده : شعری است که مصراع اول و مصراعهای زوج آن با هم هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است (تا هفتاد و هشتاد بیت)

موضوع قصیده: غالباً ستایش ، نکوهش وصف طبیعت با مسائل اخلاقی است.

هر قصیده چهار بخش دارد:

  • الف) تغزل : مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق ، یاد جوانی و وصف طبیعت
  • ب) تخلص: رابطه میان مقدمه باتنه اصلی قصیده است.
  • ج) تنه اصلی: مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا، پند و اندرز، عرفان ، حکمت و...
  • د) شریطه: دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است.

مطلع: بیت اول قصیده را گویند.

مقطع: بیت آخر قصیده را گویند. به گفته ای قصیده مهمترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری می سنجد.

قصیده سرایان بزرگ شعر فارسی: رودکی ، فرخی سیستانی ، منوچهری،ناصر خسرو،مسعود سعد سلمان،انوری ،خاقانی قاآنی، ملک الشّعرای بهار، دکتر مهدی حمیدی ، امیری فیروزکوهی، و مهرداد اوستا

شکل گرافیکی قالب قصیده همانند غزل است .

نمونه ای از قصیده:

قصیده "بهاریه" فرخی شامل صد و بیست و پنج بیت و در مدح سلطان محمود غزنوی است که برای نمونه ابیاتی از آن نقل می شود:
بهار تازه دمید، ای به روی رشک بهار
بیا و روز مرا خوش کن و نبید بیار
همی به روی تو ماند بهار دیبا روی
همی سلامت روی تو و بقای بهار
رخ تو باغ من است و تو باغبان منی
مده به هیچکس از باغ من، گلی، ز نهار!
به روز معرکه، بسیار دیده پشت ملوک
به وقت حمله، فراوان دریده صف سوار
همیشه عادت او بر کشیدن اسلام
همیشه همت او نیست کردن کفار
عطای تو به همه جایگه رسید و، رسد
بلند همت تو بر سپهر دایره وار
کجا تواند گفتن کس آنچه تو کردی
کجا رسد بر کردارهای تو گفتار؟
تو آن شهی که ترا هر کجا شوی، شب و روز
همی رود ظفر و فتح، بر یمین و یسار
خدایگان جهان باش، وز جهان برخور
به کام زی و جهان را به کام خویش گذار

طول قصیده از 15 بیت تا 60 بیت می تواند باشد.

فرق بین قصیده و غزل چیست؟

همانطور که در بالا گفته شد غزل از جمله قالب های شعری سنتی فارسی می باشد ؛ که معمولاً دارای ۵ الی ۱۴ بیت است . در غزل مصرع بیت اول با مصرع های زوج بیت های دیگر هم قافیه است. رباعی نام دیگر قصیده می باشد ؛ که یکی از قالب های شعر فارسی است که کلاسیک محسوب می‌شود و دارای ابیاتی بین ۲۰ تا ۷۰ می باشد و همچنین در قصیده بیت اول با مصراع های زوج هم قافیه است.<br/>در این مطلب از سلام نو تفاوت غزل و قصیده را برای شما بیان می کنیم .

قصیده دارای ۲۰ تا ۷۰ بیت است غزل دارای ۵ تا ۱۴ بیت است .

موضوع قصیده متن شاهان و بزرگان وصف طبیعت ، گاهی پند و اندرز و همچنین تهنیت جشن ها می باشد ، اما غزل نوعی شعر عاشقانه می باشد که بیان عواطف و احساسات ، زیبایی معشوق و شکوه روزگار است .

اولین قصیده شعر فارسی متعلق به دبیر دربار یعقوب لیث صفاری ؛محمد وصیف سگزی است که بیشتر ابیات آن از بین رفته است و تنها ۶ بیت آن باقی مانده است. قدیمی ترین غزل ها را می توان در آثار رودکی ، شهید بلخی ، طوسی و رابعه قزداری یافت .

غزل به نوعی رقیب برای قصیده محسوب می شود زیرا با وارد شدن غزل و قصیده از رونق خود افتاد و شاعران به شعر هایی با قالب غزل روی آوردند .

در ابیات غزل بیت آخر شعر شاه بیت یا بیت الغزل نام دارد که در آن شاعر نام خود و یا تخلص خود را بیان می کند .

عده ای معتقدند که در گذشته در اوایل شعر فارسی به بیت های اولیه قصیده غزل گفته می شد زیرا دارای مضمون عاشقانه و شاد بوده است .

هنگامی که غزل جای قصیده را گرفت شاعران قصیده سرایی همچون خاقانی و منظومه سرا هایی همچون نظامی شروع به سرودن غزل کردند اما هنگامی که شاعر معروف گذشته یعنی سنایی به روی کار آمد نوعی غزل را سرود که به آن غزل عارفانه گفتند که در آن زمان عطار نیشابوری و مولوی توانستند به بهترین شکل ممکن این غزل را به سرایند و به همین دلیل غزل به دو دسته عارفانه و عاشقانه تبدیل شد .

ادبیات فارسی بخش عظیمی از خود را در قرن ششم رقم زد که قالب شعری قصیده بر آن حکمفرما بود .

قصیده دارای قالب کلاسیک می باشد اما غزل دارای قالب سنتی می باشد .

غزل چیست - تفاوت بین غزل قصیده مثنوی چیست - تفاوت غزل و تغزل - موضوع غزل

نهاد چیست و چه تفاوتی با فاعل دارد ؟ | دلگرم

تفاوت ی نکره و وحدت در چیست و انواع ی کدام است ؟ | دلگرم



این مطلب چقدر مفید بود ؟
5.0 از 5 (4 رای)  
دیدگاه ها

شما هم می توانید نظرات خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید
hits