تاریخ نگاری در ایران باستان: چالش ها و علل ضعف

وضعیت تاریخ نگاری ایرانیان در دوران باستان

 در این مقاله از دلگرم به بحثی مفصل درباره تاریخِ تاریخ نگاری در ایران باستان خواهیم پرداخت.

تاریخ نگاری چیست؟

توصیف نمودن اوضاع و احوالات یک برهه ی زمانی، در حیطه انسانی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، مذهبی و غیره را تاریخ نگاری می گویند. به بیان دیگر ثبت تمام زوایای یک برهه ی زمانی به صورت مستند و واقعی به طوری که سبب انتقال اطلاعات به آیندگان شود. تاریخ نگاری ها می توانند کلی و یا جزئی باشند. می تواند دربرگیرنده موضوعی خاص و یا یک تاریخ نگاری عمومی باشد.

تاریخچه تاریخ نگاری در ایران

نخستین مطلبی که در رابطه با تاریخِ تاریخ نگاری در ایران قابل ذکر است، این است که به سبب نبودن آثار مکتوب قبل از دوره ساسانیان مدارک مستقل و مستحکمی از تاریخ نگاری در ایران وجود ندارد . ایرانیان تمایل به حفظ آثار مادی و همچنین تاریخ شفاهی داشتند.

تا قبل از ورود آریایی ها تاریخ محدود به عیلامیان بوده است که تنها از روی کتیبه های یافت شده در شوش و لیان قابل حدس بوده است. کهن ترین گزارش تاریخی در ایران متعلق به اوستا می باشد.

بررسی علل ضعف تاریخ نگاری در ایران باستان

پژوهشگران همواره در تلاش اند تا با کشف زوایای پنهان تاریخ زندگی بهتر و رو به پیشرفت تری برای نسل بشر متصور شوند. حال آنکه مشکلات متعددی در این راه وجود دارد. در زیر به تعدادی از این مشکلان می پردازیم.

۱- عدم وجود اطلاعات کافی از هر دوره تاریخی

ثبت تاریخ در گذشته کار بسیار دشواری بوده و در واقع نوشتن تاریخ به طور کامل محال محسوب می شده. با توجه به فقدان امکانات ثبت و ضبط، این طبیعی به نظر می رسد، حال به این وضعیت ثبت تاریخ، تعصبات و انگیزه های شخصی و فشار حکومت حاکم برای ثبت تاریخ را نیز باید افزود.

۲- جنگ ها

از آنجا که ایران به علت مطلوب بودن یک سرزمین دارای کمال امتیاز بوده است، همواره در معرض جنگ و یورش قرار داشته است و این جنگ ها نه تنها سبب از بین رفتن آثار مکتوب می شده بلکه در بسیاری از موارد مورخانِ به نام را اسیر و آثارشان را نابود می کردند و گاه شخص تاریخ نگار را می کشتند.

۳- تحریف شدن تاریخ

در همین برهه های جنگ که پیشتر اشاره شد، معمولا شاهان پیروز با ثبت تاریخ به نفع خود واقعیت ها را تحریف می کردند.

۴- سوزاندن کتابخانه ها

در بسیاری از زمان ها مرسوم بود که قومی به جایی حمله می کرد، برای حفظ آثار و سرمایه های ملی از نابود کردن کتابخانه ها پرهیز می کرد، اما در جنگ هایی مانند حمله ی اعراب به ایران یا حمله مغولان که اقوام بدوی به کشور حمله می کردند، کتابخانه ها را به آتش می کشیدند .

اغلب این کار برای از بین بردن تاریخ و آثار مکتوب انجام می گرفت. در بسیاری از موارد نیز، آتش گرفتن کتابخانه ها به سبب بی دقتی یا سهل انگاری افراد مسئول کتابخانه رخ می داد و چون معمولا بنا ها چوبی بودند و کاغذ یک عنصر سوختنی سهل به حساب می آید، به سرعت از بین می رفتند.

۵- غرض ورزی در نگارش

یکی از مشکلات عدیده در ثبت تاریخ، گزینشی نوشتن یک نویسنده بوده است. به این معنی که نویسنده غرضیات شخصی کینه ورزی ها، محبت های افراطی خود را در هنگام نوشتن تاریخ دخیل می کرده است. این موضوع سبب از دست رفتن اعتبار نوشته های تاریخی می شده است.

۶- تخیل و افسانه پروری

در بعضی از متون تاریخی نظیر شاهنامه یا لیلی و مجنون و غیره، شاهد به وجود آمدن اسطوره هایی هستیم که با غلو شدن و یا تلطیف شدن های بسیار به وجود آمده اند. به طور مثال در شاهنامه اسطوره ها و جنگ ها واقعی بودند اما در بیان حوادث غلو شده و گاها تخیلات نیز در آن داخل شده است.