همه آنچه که درباره تشهد نماز باید بدانید !

تشهد نماز چیست ؟

تَشَهُد از واجبات نماز که در رکعت دوم و رکعت آخر نماز پس از دو سجده خوانده می‌شود و حاوی اقرار به یگانگی خدا پیامبری حضرت محمد(ص) و همچنین صلوات بر پیامبر و خاندان او است:

«اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ الِ مُحَمَّدٍ».

تشهد از اجزای غیر رُکنی نماز است و از همین رو گرچه خواندن آن واجب است، اما فراموشی آن به باطل شدن نماز نمی‌انجامد.

تشهد (عربی: تَشَهُّد) بخشی از نماز است که در آن فرد نشسته رو به قبله، خدا را ستایش می‌کند و سپس شهادتین را بیان می‌کند. این کار در آخر با صلوات پایان می‌یابد.

ذکر تشهد نماز

تشهد از اجزای واجب نماز است که به گفتن شهادتین (گواهی دادن به یگانگی خدا و پیامبری حضرت محمد) و فرستادن صلوات بر پیامبر (ص) در رکعت دوم و رکعت آخر پس از دو سجده و قبل از سلام نماز اشاره دارد.

چنانکه علی مشکینی، از فقیهان شیعه گفته است، ذکر تشهد بر اساس نظر مشهور فقهای شیعه، چنین است: «اَشْهَدُ اَنْ لااِلهَ اِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ؛

شهادت می‌دهم که معبودی سزاوار پرستش نیست مگر خدایی که یگانه و بی‌شریک است. شهادت می‌دهم که محمد(ص) بنده خدا و فرستاده او است. خدایا رحمت بفرست بر محمد و آل محمد.»

با این حال مقدار واجب تشهد که در آثار فقهی فقیهان بزرگی همچون علامه حلی و محقق کرکی ذکر شده، کوتاه‌تر بوده و عبارت است از:

«أشهد أن لا إله إلّا الله و أشهد أن محمدا رسول الله اللهم صل على محمد و آل محمد». بر همین اساس، علامه حلی در کتاب النهایه در واجب بودن فراز «وحده لا شریک له» در تشهد تردید کرده است.

احکام تشهد نماز

برخی از احکام تشهد عبارتند از:

• در هنگام خواندن تشهد، رعایت موالات به معنای پشت سر هم خواندن، ترتیب، طمأنینه و صحیح خواندن کلمات شرط است.
• مستحب است که نمازگزار در هنگام تشهد دست‌هایش را روی ران پای خود بگذارد، انگشت‌ها را به یکدیگر بچسباند و به دامان خود نگاه کند.
• در هنگام تشهد، تَوَرُّک مستحب است، یعنی پای چپ زیر ساق پای راست باشد و نمازگزار روی ران چپ بنشیند.
• در هنگام تشهد، گفتن ذکرهایی مستحب است؛ از جمله عبارت اَلْحَمدُلله یا بِسْمِ اللهِ و بِاللهِ وَ الْحَمدُ لِلهِ وَ خَیرُ الأسماءِ لِله پیش از ذکر تشهد، و عبارت وَ تَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَه پس از آن.

ریشه‌ های تشهد نماز

حدیثی که به نظر صحیح باشد می‌گوید:

پیامبر خدا (صلی الله علیه وسلم) تشهد را به من آموزش داد در حالی که دستم در میان دست‌های او بود، همان گونه که سوره از قرآن را به من آموزش می‌داد،

درود برای خدا و نماز و طیبات، سلام برای حضرت پیامبر و رحمت خدا و برکاتش، سلام بر ما و بر بندگان نیکوکاران خدا، گواهی می‌دهم که هیچ معبودی جز خداوند وجود ندارد و گواهی می‌دهم که محمد، بنده و فرستادهٔ خداست)

تشهد نماز در بین شیعیان

شیعیان جعفری

شیعه‌های دوازده‌امامی در فقه امامیه تشهد را بدین گونه بیان می‌کنند:

أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ. ٱللَّٰهُمَّ صَلِّ عَلَیٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.

«گواهی می‌دهم که هیچ خدایی جز خداوند یکتا نیست، هیچ شریکی برای او وجود ندارد و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستاده اوست. خدایا بر محمد و خاندان محمد صلوات بفرست.»

یک نسخه جایگزین:

أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَأَنَّ عَلِیَّ ٱبْنَ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرَ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَبْدُ ٱللَّٰهِ وَأَخُو رَسُولِهِ وَأَنَّ ٱلْأَئِمَّةَ ٱلطَّاهِرِینَ مِنْ وُلْدِهِ حُجَجُ ٱللَّٰهِ عَلَیٰ خَلْقِهِ. ٱللَّٰهُمَّ صَلِّ عَلَیٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.

«گواهی می‌دهم که هیچ خدایی جز خداوند یکتا نیست، هیچ شریکی برای او وجود ندارد و گواهی می‌دهم که محمد بنده و فرستاده اوست و علی بن ابی‌طالب امیرالمؤمنین بندگان خدا و برادر پیامبرش است و این که ائمه اطهار از فرزندان او و حجت خدا بر آفریده‌هایش است. خدایا بر محمد و خاندان محمد صلوات بفرست.»

پس از تشهد سلام می‌آید. گاه به‌طور خلاصه بیان می‌شود «ٱلسَّلَامُ عَلَیْکُمْ» و بسیار توصیه می‌شود که «وَرَحْمَةُ ٱللَّٰهِ وَبَرَکَاتُهُ» نیز پس از آن گفته شود.

تلاوت عبارت کامل آن نیز بسیار توصیه می‌شود:

ٱلسَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا ٱلنَّبِیُّ وَرَحْمَةُ ٱللَّٰهِ وَبَرَکَاتُهُ، ٱلسَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَیٰ عِبَادِ ٱللَّٰهِ ٱلصَّالِحِینَ، ٱلسَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَةُ ٱللَّٰهِ وَبَرَکَاتُهُ

«درود، رحمت خدا و برکات او بر تو ای پیامبر. درود بر ما و بر بندگان صالح خدا. درود، رحمت خدا و برکات او بر همه شما.»

شیعیان زیدی

در فقه زیدیه، تشهدی که پس از رکعت دوم بیان می‌شود به این صورت است:

بسم الله و بالله الحمد لله والاسماء الحسنی کلها لله. اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له واشهد ان محمد عبده ورسوله ٱللَّٰهُمَّ صَلِّ عَلَیٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ

در رکعت چهارم نیز تشهد بلندتر و به صورت زیر است:

کما صح فی المذهب الزیدی ان التشهد یکون بسم الله و بالله والاسماء الحسنی کلها لله اشهد ان لا اله الا الله وان محمد رسول‌الله اللهم صل علی محمد وال محمد کما صلیت علی ابراهیم وعلی ال ابراهیم وبارک علی محمد وعلی ال محمد کما بارکت علی ابراهیم وعلی ال ابراهیم انک حمید مجید.

تشهد نماز در میان اهل سنت

حنفی و حنبلی

نسخه‌ای از تشهد که به عبدالله بن مسعود نسبت داده می‌شود، توسط پیروان فقه حنفی و حنبلی در اهل سنت و همچنین مسلمانان اباضیه استفاده می‌شود:

ٱلتَّحِیَّاتُ لِلَّٰهِ وَٱلصَّلَوَاتُ وَٱلطَّیِّبَاتُ، ٱلسَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا ٱلنَّبِیُّ وَرَحْمَةُ ٱللَّٰهِ وَبَرَکَاتُهُ، ٱلسَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَیٰ عِبَادِ ٱللَّٰهُ ٱلصَّالِحِینَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ.

مالکی

نسخه‌ای از تشهد که به عمر بن خطاب نسبت داده می‌شود، توسط پیروان فقه مالکی استفاده می‌شود:

ٱلتَّحِیَّاتُ لِلَّٰهِ ٱلزَّاکِیَاتُ لِلَّٰهِ ٱلطَّیِّبَاتُ ٱلصَّلَوَاتُ لِلَّٰهِ ٱلسَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا ٱلنَّبِیُّ وَرَحْمَةُ ٱللَّٰهِ وَبَرَکَاتُهُ، ٱلسَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَیٰ عِبَادِ ٱللَّٰهُ ٱلصَّالِحِینَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ.

شافعی

نسخه‌ای از تشهد که به عبدالله بن عباس نسبت داده می‌شود، توسط پیروان فقه شافعی استفاده می‌شود:

ٱلتَّحِیَّاتُ ٱلْمُبَارَکَاتُ ٱلصَّلَوَاتُ ٱلطَّیِّبَاتُ لِلَّٰهِ، ٱلسَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا ٱلنَّبِیُّ وَرَحْمَةُ ٱللَّٰهِ وَبَرَکَاتُهُ، ٱلسَّلَامُ عَلَیْنَا وَعَلَیٰ عِبَادِ ٱللَّٰهُ ٱلصَّالِحِینَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّٰهِ.

قرآنی‌ها

اقلیت قرآنی تشهد را بدعت می‌دانند و در نماز آن را انجام نمی‌دهند.

حکم فراموش کردن تشهد

به فتوای مراجع تقلید، اگر نمازگزار تشهد را فراموش کند و تا پیش از رکوعِ رکعت بعد متوجه شود، باید بلافاصله بنشیند و تشهد را بخواند و سپس نماز را ادامه دهد.

بر اساس فتوای سید محمدرضا گلپایگانی، سید ابوالقاسم خویی، میرزا جواد تبریزی و لطف‌الله صافی گلپایگانی، در چنین حالتی، نمازگزار باید پس از پایان نماز دو سجده سهو به جا آورد.

اگر نمازگزار در رکوع یا بعد از آن متوجه شود که تشهد رکعت قبل را نخوانده، باید پس از تمام کردن نماز، تشهد را قضا کند و بنابر احتیاط واجب برای تشهد فراموش شده دو سجده سهو به جا آورد.