را فک اضافه چیست؟ بررسی کاربرد تاریخی حرف «را» در زبان فارسی

را فک اضافه چیست؟

امروز بیشتر دستورنویسان از حرف را، به عنوان را مفعول، یاد می کنند. این در حالی است که در گذشته، را کاربردهای دیگری هم داشته است که انواع آن را در شعر و متون کلاسیک می توان به خوبی مشاهده کرد. یکی از این نقش ها را فک اضافه است که در این مقاله از دلگرم به آن می پردازیم.

برای شروع باید بدانیم که...

را در متون نظم و نثر فارسی گاهی به جای حرف اضافه آمده و گاهی قابل حذف شدن است بدون آن که به معنای اصلی آسیب بزند. این حرف گاهی به معنای مطابقت، ظرفیت، واسطه، تعلیل، مالکیت، قسم و ... به کار برده می شود. دقت کنید که در مثال زیر، کلمه «را» در معنای «برای» به کار رفته است و نقش حرف اضافه دارد.

سوم پیراهن صبر پوشیده ام که محنت را هیچ چیزی چون صبر نیست.
تاریخ بیهقی

اما نوع دیگری از را با نام فک اضافه در کتب دستور ذکر شده است. برای فهم ساختار فک اضافه ابتدا باید مضاف و مضاف الیه را بشناسیم. در صورتی که مضاف و مضاف الیه از هم جدا شوند یا جایشان با هم عوض شود و را به جای کسره میان آنها بیاید، را فک اضافه نامیده می شود. این را در واقع برابر نقش نمای اضافه است.

او را طاقت از دست رفت (طاقتِ او از دست رفت).

را فک اضافه در متون کلاسیک در حالت ها و جاهای مختلفی میان مضاف و مضاف الیه یا مضاف الیه و مضاف قرار گرفته که در ادامه با مثال های بیشتر در دو حالت رایج تر، آنها را مشخص خواهیم کرد.

نکته: فک اضافه به شیوه ها و اشکال مختلفی در متون کلاسیک به کار رفته که برای آشنایی بیشتر با انواع آن، شما را به کتاب دستور محمد معین جلد ۳ و ۴ (با عنوان فرعی اضافه) ارجاع می دهیم.

حالت اول کاربرد فک اضافه

گاهی به جای کسره ای که باید بعد از مضاف بیاید، بعد از مضاف الیه «را» می آید که در این حالت بیشتر مضاف الیه قبل از مضاف می آید؛ معروف ترین مثال در این نمونه بیت زیر از حافظ است:

یاد باد آنکه سر کوی توام منزل بود
دیده را روشنی از نور رخت حاصل بود

در حقیقت، شاعر در بیت دوم می خواهد بگوید، روشنیِ دیده از نور رخ تو بوده است.

پادشاهی او راست زیبنده و خدایی او راست درخورنده.
 تاریخ جهانگشا، عطاملک جوینی

شکل مضاف الیهی آن زیبنده او و درخورنده او است.

تا خواننده را میل طبع به مطالعه ظاهر آن کشش کند.
مرزبان نامه، سعدالدین وراوینی

در حقیقت منظور نویسنده، میل طبع خواننده بوده است.

حالت دوم کاربرد فک اضافه

در این حالت مضاف به روال معمول، پیش از مضاف الیه می آید؛ با این تفاوت که از مضاف الیه جدا افتاده و مضاف الیه با را که همان را فک اضافه است، همراه است:

تا سلسله ایوان بگسست مداین را
در سلسله شد دجله چون سلسله شد پیچان
 دیوان قصاید، خاقانی

در حقیقت شاعر می خواسته بگوید تا سلسله ایوان مداین بگسست. را بعد از ایوان را فک اضافه بدل از کسره است که در برگردان شعر از جمله حذف می شود.

گفتمش جام جم به دستم بود
طفل بودم ز جهل بشکستم
گفت اگر جام جم شکست ترا
دیگری به از آنت بفرستم
دیوان اشعار، عطار

همچنین بخوانید:

انواع واو در زبان فارسی (قسمت دوم)

در این قسمت به بررسی دقیق تر انواع واو (واو عطف، واو معدوله، واو مصاحبت و واو مفتوح) پرداخته و با ارائه مثال های متعدد، کاربرد صحیح هر یک را در نگارش…

که شاعر در مصرع سوم می خواسته بگوید، اگر جام جم تو شکست.

نکته: نظر دستورنویسان این است که دقت به گذرا یا ناگذرا بودن فعل در جمله ها و اشعار می تواند به تشخیص نوع را کمک کند.