زندگینامه و آثار حکیم نظامی گنجوی، شاعر پرآوازه ایرانی

تحقیق در مورد زندگی نظامی گنجوی + اشعار و آثار

جمال الدین ابومحمّد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤیَّد، متخلص به نظامی و مشهور به حکیم نظامی، شاعر و داستان سرای ایرانی است که در قرن ششم هجری می زیسته است. در ادامه با زندگی ایشان بیشتر آشنا می شوید. با دلگرم همراه باشید.

زندگینامه نظامی گنجوی

نظامی گنجوی سال 525 در شهر گنجه متولد شد. وی خیلی زود یتیم شد و از ابتدا توسط دایی مادرش بزرگ شد و تحت حمایت وی تحصیل نمود. مادر او از اشراف کرد بوده و این بر پایهٔ یک بیت از دیباچهٔ لیلی و مجنون («گر مادر من رئیسهٔ کرد…») دانسته شده است.

خودش نام و نسبش را در ابیاتش آورده، که بنابراین شعر، نام خودش الیاس و نام پدرش یوسف بن زکی بن مؤید بوده است:

در خط نظامی ار نهی گام بینی عدد هزار و یک نام
والیاس که الف بری ز لامش هم با نود و نه است نامش

ز این گونه هزار و یک حصارم با صد کم یک سلیح دارم
گر شد پدرم به سنت جد یوسف، پسر زکی مؤید

چنانچه از اشعار او معلوم می شود «فضیلت نظامی منحصر به شعر و شاعری نبوده و از جوانی به فنون ادب و تاریخ و قصص علاقه داشته و درتحصیل علم همت کرده و مخصوصاً درنجوم صاحب اطلاع بوده است چنانکه خود گوید:

هر چه هست از دقیقه های نجوم            با یکایک نهفته های علوم

خواندم و هر ورق که می جستم             چون ترا یافتم ورق شستم

دوران زندگی نظامی با دوره حکومت اتابکان آذربایجان و موصل و شروانشاهان هم زمان بوده است. تعلق خاطر نظامی به تصوف زندگانی وی را بیشتر با زهد و عزلت همراه کرده و این امر او را از وابستگی به دربارهای سلاطین دور کرده است.

درگذشت و آرامگاه نظامی گنجوی

نظامی همه عمر خود را در گنجه در زهد و عزلت بسر برد و تنها در سال ۵۸۱ سفری کوتاه به دعوت سلطان قزل ارسلان (درگذشتهٔ ۵۸۷) به سی فرسنگی گنجه رفت و از آن پادشاه عزت و حرمت دید.
نظامی در فاصلهٔ سال های ۶۰۲ تا ۶۱۲ در گنجه درگذشت و آرامگاهی به او در همان شهر منسوب است.

آثار نظامی گنجوی

اثر معروف و شاهکار بی مانند نظامی، خمسه یا پنج گنج است که در قلمرو داستان های غنایی امتیاز بسیار دارد و او را باید پیشوای این گونه شعر در ادب فارسی دانست. شاعر بر روی هم رفته سی سال از زندگانی خود را بر سر نظم و تدوین آن ها گذاشته است. خمسه یا پنج گنج نظامی شامل پنج مثنوی است:

• مخزن الاسرار

• خسرو و شیرین

• لیلی و مجنون

• هفت پیکر

• اسکندرنامه

همچنین بخوانید:

جبار باغچه بان: بنیانگذار نخستین کودکستان و مدرسه ناشنوایان ایران

میرزا جبار عسگرزاده، مشهور به باغچه بان، چهره ای پیشگام در عرصه آموزش کودکان و ناشنوایان بود که با تأسیس اولین کودکستان و مدرسه ناشنوایان ایران و نیز…

مخزن الاسرار

از نمونه های بارز ادبیات تعلیمی در زبان پارسی است. در بحر سریع، در حدود ۲۲۶۰ بیت مشتمل بر ۲۰ مقاله در اخلاق و مواعظ و حکمت. در حدود سال ۵۷۰ هجری و در آستانه چهل سالگی شاعر به اتمام رسیده است.

خسرو و شیرین

خسرو برای بار اول شیرین را در چشمه ای مشغول شنا می بیند. در بحر هزج مسدس مقصور و محذوف، در ۶۵۰۰ بیت، که به سال ۵۷۶ ه‍.ق نظمش پایان گرفته است.

لیلی و مجنون

اگرچه نام لیلی و مجنون پیش از نظامی گنجوی نیز در اشعار و ادبیات پارسی به چشم می خورد، ولی نظامی برای نخستین بار، آن را به شکل منظومه ای واحد به این زبان در ۴۷۰۰ بیت به درخواست پادشاه شروان به نظم کشید. نظامی خود از بابت این سفارش ناراضی و بی میل بوده است و کار را در چهار ماه به پایان برده است.

وزن این مثنوی جدید بوده و پس از نظامی شعرای زیادی در این وزن داستان های عاشقانه سروده اند. همچنین ده ها شاعر در ایران، هند و ترکستان منظومه هایی را به استقبال از لیلی و مجنون نظیره پردازی کرده و شعرای دیگری نیز به داستان نظامی شاخ و برگ بیشتری افزوده یا آن را تغییر داده اند.

هفت پیکر

(که آن را بهرام نامه و هفت گنبد نیز خوانده اند)، در بحر خفیف مسدس مخبون مقصور و محذوف، در ۵۱۳۶ بیت، در سرگذشت افسانه ای بهرام گور.

اسکندرنامه

در بحر متقارب مثمن مقصور و محذوف، در ۱۰۵۰۰ بیت، مشتمل بر دو بخش شرفنامه و اقبالنامه که در حوالی سال ۶۰۰ به اتمام رسیده است.