معرفی جرم تشویش اذهان عمومی و مجازات آن در قانون

تشویش اذهان عمومی

تشویش اذهان عمومی واژه‌ای حقوقی که بعد از انقلاب ۱۳۵۷ ایران کاربردی شد به این صورت که واژه‌ای کلیدی برای اجرام سیاسی گردید. افرادی که بصورتی که در قانون آمده است بر ضد مسئولین نظام حاکم صحبتی بنمایند یا نوشته‌ای منتشر نمایند که خلاف واقع باشد مجرم به تشویش اذهان عمومی (افکار عموم مردم را ناراحت و نگران کنند) می‌باشند و مطابق قانون مجازات خواهند شد.

«تشویش» مصدر باب تفعیل از ریشه «شوش» به معنای نابسامان کردن و بهم ریختن است. قصد از تشویش اذهان عمومی، در معنای عام این است که انسان با گفتار، رفتار و یا نوشتار به صراحت یا به کنایه، سبب آشفتگی ذهنی جامعه نسبت به شخص یا اشخاص و گروه هایی شود که در نتیجه آبرو یا اعتبار آنان در جامعه خدشه دار گردد؛ چه آن که آنچه نسبت داده شده، مطابق با واقع و راست باشد و یا آن که دروغ باشد.
مبنای قانونی این جرم در ایران، ماده 698 قانون مجازات اسلامی می باشد: «هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله ی نامه یا شکواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا توزیع هرگونه اوراق چاپی یا خطی با امضا یا بدون امضا اکاذیبی را اظهار نماید یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت راساً یا به عنوان نقل قول به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامات رسمی تصریحاً یا تلویحاً نسبت دهد اعم از این که از طریق مزبور به نحوی از انحا ضرر مادی یا معنوی به غیر وارد شود یا نه علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امکان، باید به حبس از دو ماه تا دو سال و یا شلاق تا 74 ضربه محکوم شود».

تشویش اذهان عمومی در چه جرم‌هایی وجود دارد ؟

احراز سوءِنیت خاص برای جرایم تنها برای برخی از آنها الزامی است و بسیاری از جرایم به صرف ارتکاب فعل واقع می‌شوند. مثل قصد گرفتن جان دیگری در قتل، قصد بردن مال دیگری در سرقت یا قصد وقوع ناامنی عمومی در جرم محاربه ازجمله جرایمی هستند که حتما با احراز قصد خاص واقع می‌گردند. یکی از انواع سوءِنیت‌های خاص در قانون تعزیرات تشویش اذهان عمومی است؛ بدین ترتیب گروهی از جرایم هستند که فرد برای ارتکاب آنها حتما باید قصد تشویش داشته باشد. این گروه از جرایم ذیلا معرفی می‌شوند.

اما مبنای شرعی تشویش اذهان عمومی در مفهوم و معنای کلی در آیه ذیل بیان شده است:

«کسانى که دوست دارند زشتیها در میان مردم با ایمان شیوع یابد، عذاب دردناکى براى آنان در دنیا و آخرت است و خداوند مى داند و شما نمى دانید.»

پروردگار متعال در مفهومی عام و کلی و بدون ذکر مصداق، اشاعه هرگونه امر ناپسند در جامعه را مذموم و عاملان آن را نیز به عذاب در دنیا و آخرت وعده داده است.
بر این اساس، دایره جرم «تشویش اذهان عمومی» و مصادیق آن از نگاه فقه گسترده تر و دایره و صادیق همین جرم از نگاه قانون می باشد. در ادامه به برخی از مصادیق فقهی و قانونی این جرم اشاره و رابطه منطقی میان آنها را مورد ارزیابی قرار می دهیم:

• غیبت

یکی از مصادیق تشویش اذهان عمومی در شریعت، غیبت است که از نظر شرعی حرام و پروردگار متعال از آن به صراحت نهی نموده است.

• تهمت و افتراء

افتراء در شریعت دو معنا دارد؛ گاه گستره معنایی آن وسیع بوده و حتی شامل کذب و انتساب یک امر ساختگی به دیگران نیز می شود، چنان که پروردگار متعال در آیه: « بگو آیا روزیهایى را که خداوند بر شما نازل کرده دیده اید، که بعضى از آن را حلال، و بعضى را حرام نموده اید ؟!» بگو: «آیا خداوند به شما اجازه داده، یا بر خدا افترا می بندید (و از پیش خود)، حلال و حرام می کنید ؟ »
انتساب امر ساختگی و خلاف واقع به خود از سوی برخی از مشرکان را افتراء نامیده است، و گاه دایره معنایی آن مضیق و فقط در مفهوم خاص که همان تهمت جنسی و نسبت روابط نامشروع باشد به کار می رود که در کتاب های فقهی از آن به قذف تعبیر می شود.

خدای متعال حکم این نوع از افتراء را در آیه:

ّ«وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً».

بیان نموده و می فرماید اگر فرد مفتری نتواند با چهار شاهد ادعای خود را ثابت نماید مستوجب 80 ضربه شلاق حدی خواهد بود.

افترا در اصطلاح حقوقی عبارت است از:

افترا: نسبت دادن صریح عمل مجرمانه برخلاف حقیقت و واقع به شخص یا اشخاص معین به یکی از طرق مذکور در ماده 697 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات، مشروط به این که صحت عمل مجرمانه نسبت داده شده در نظر مراجع و مقامات قضایی ثابت نشود.
 

• توهین

در فقه اسلامی توجه خاص به این موضوع شده است و به لحاظ احترام زیادی که اسلام برای اشخاص و مقام آنها قایل است، سب به معنای شتم و دشنام را که یکی از مصادیق توهین می باشد حتی نسبت به مشرکان نیز منع کرده است و در قرآن کریم می فرماید: «و شما مؤمنان بر آنان که غیر خدا را می خوانند دشنام مدهید تا مبادا آنها هم از روی دشمنی و نادانی خدا را دشنام دهند.
در اصطلاح حقوقی، توهین یا اهانت کاری است که متضمن اسناد و اخبار نبوده و به نحوی در حیثیت فرد، نوعی وهن وارد می کند و به استناد ماده 608 قانون مجازات اسلامی، غالباً با استعمال الفاظ رکیک و فحش محقق می شود و مجازاتش تا 74 ضربه شلاق تعزیری و نیز جزای نقدی می باشد.
 

• سخن چینی یا نمامی

«در اصطلاح فقهی عبارت است از نقل و بیان کردن سخن دیگران نزد فردی دیگر بدین گونه که فلانی درباره تو چنین و چنان گفته است. در پایان نتیجه می گیریم که بین تشویش اذهان عمومی در فقه و حقوق نسبت عموم و خصوص مطلق بر قرار است. بدین توضیح که تشویش اذهان عمومی در فقه عام و دارای گستره معنایی بیشتر و فراگیر بوده، ولی تشویش اذهان عمومی در قانون، گستره معنایی آن محدود است. از این رو هر چیزی که از نظر قانون مصداق تشویش اذهان عمومی باشد، از نظر شرع نیز مصداق تشویش اذهان عمومی خواهد، ولی برخی از امور« مانند سخن چینی » از نظر شرع و فقه، مصداق تشویش اذهان عمومی محسوب شده، ولی از نظر قانون تشویش اذهان عمومی بر آن صدق نمی کند.

• تهدید به بمب‌گذاری

مطابق ماده‌ی ۵۱۱ قانون تعزیرات، هرکس به قصد بر هم‌زدن امنیت کشور و تشویش اذهان عمومی تهدید به بمب‌گذاری هواپیما، کشتی و وسایل نقلیه عمومی نماید مرتکب جرم شده است. ادعای بمب‌گذاری این وسایل نیز در همین ماده جرم‌انگاری شده است. ادعای بمب‌گذاری یعنی فرد به دروغ عنوان کند که وسیله نقلیه را بمب‌گذاری کرده است و این ادعا موجب ترس در میان مردم شود. سایر وسایل نقلیه که جنبه‌ی استفاده عمومی دارند هم می‌توانند هدف این ادعای واهی باشند.

• نشر اکاذیب

مطابق قانون مجازات اسلامی انتشار مطالبی خلاف واقع به هر وسیله که به قصد تشویش اذهان عمومی باشد یا با همین قصد مطالبی را خلاف حقیقت به شخص یا مقامات نسبت دهد نشر اکاذیب محسوب می‌شود.

در سال‌های اخیر با تصویب قانون جرم سیاسی تغییراتی در جرم‌انگاری این ممنوعیت‌ها و محکومیت‌های حاصل از آن به‌وجود آمده است. در این قانون به صراحت آمده است، جرایم خاصی که با انگیزه‌ی اصلاح امور کشور علیه نهادهای سیاسی و یا سیاست‌های داخلی یا خارجی واقع می‌شوند و مرتکب، قصد ضربه‌زدن به اصل نظام را ندارد جرم سیاسی محسوب می‌شوند. این قانون ارفاق و امتیازاتی را برای مجرمان سیاسی در نظر گرفته است مانند مجزا بودن محل نگهداری از مجرمان عادی، ممنوعیت از پوشیدن لباس متحدالشکل زندانیان، غیرقابل استرداد بودن مجرمان سیاسی، ممنوعیت بازداشت انفرادی مگر در موارد خاص حداکثر ۱۵ روز، حق ملاقات و مکاتبه با بستگان طبقه اول، حق دسترسی به کتب، نشریات، رادیو و تلویزیون.

جرایمی که در قانون تعزیرات با قصد تشویش اذهان عمومی آمده‌اند در قانون جرم سیاسی هم به طریق دیگری نام برده شده‌اند. قانون جرم سیاسی دو جرم نشر اکاذیب و تهدید به بمب‌گذاری را تعریف و بازخوانی نکرده است. اما شیوه‌ی محکومیت یا جرم‌انگاری این دو جرم را تغییر داده است. براساس قانون جرم سیاسی، نشر اکاذیب اگر با انگیزه‌ی اصلاح امور کشور واقع شود مرتکب با تخفیفات مذکور فوق روبه‌رو خواهد شد. با این‌ حال تهدید به بمب‌گذاری به جهت نقض امنیت روانی عمومی در جامعه حتی اگر با انگیزه‌ی اصلاح امور کشور باشد هیچ امتیاز و تخفیفی نخواهد داشت. با این‌حال در سال‌های اخیر رأی‌های محکومیت بسیاری به‌دلیل تشویش اذهان عمومی برای فعالان سیاسی و روزنامه‌نگاران صادر شده است که لزوم اجرای قانون جرم سیاسی را آشکار می‌سازد.

مجازات تشویش اذهان عمومی

هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله ی نامه یا شکواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا توزیع هرگونه اوراق چاپی یا خطی با امضا یا بدون امضا اکاذیبی را اظهار نماید یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت راساً یا به عنوان نقل قول به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامات رسمی تصریحاً یا تلویحاً نسبت دهد اعم از این که از طریق مزبور به نحوی از انحا ضرر مادی یا معنوی به غیر وارد شود یا نه علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امکان، باید به حبس از دو ماه تا دو سال و یا شلاق تا 74 ضربهمحکوم شود.  

بیشتر بخوانید:

جرم نشر اکاذیب چیست و چه مجازاتی در قانون دارد ؟