کاربردهای خط تیره (-) در نگارش فارسی

خط تیره یا خط فاصله (-) و کاربردهای آن

 خط تیره یا خط فاصله (-) یکی از نشانه های نگارشی است و همان گونه که از نامش برمی آید به طور معمول نمایش گر فاصله است. این نشانه در زبان انگلیسی با واژه dash یا hyphen شناخته می شود. در این نوشتار، مهم ترین کاربردهای خط فاصله یا خط تیره را در نگارش فارسی جمع آوری کرده ایم.

کاربردهای خط فاصله

بیان فاصله زمانی یا مکانی

خط تیره یا خط فاصله گاهی نشانه فاصله زمانی و یا مکانی است و جایگزینی برای حرف های اضافه تا و به است. وقتی بخواهیم از فاصله دو نقطه جغرافیایی و یا دو مقطع تاریخی و یا زمانی حرف بزنیم، در میان آن دو بازه زمانی و یا دو مکان از خط فاصله استفاده می شود. در واقع این نشانه جایگزینی برای حرف های اضافه «تا» و «به» است.

بیان فاصله مکانی

در مثال زیر، خط تیره نشانگر فاصله مکانی بین دو نقطه و جایگزینی برای حرف «به» یا «تا» است.

قطار تهران-کرمان ساعت 5 عصر به راه افتاد.

بیان فاصله زمانی (ساعت یا تاریخ)

گاهی خط تیره، برای اشاره به یک بازه زمانی، که می تواند ساعت یا تاریخ باشد، استفاده می شود. در این موارد این علامت جایگزین حرف اضافه تا یا الی است.

ساعت کار مطب، صبح ها 8 - 12 و عصرها 16 - 20 است.

فرمالیست ها طی سال های 1921 - 1925 آزادانه فعالیت می کردند.

رومان یاکوبسون (1896 - 1982) عضو حلقه زبان شناسی مسکو بود. 

برای آگاهی بیشتر از شرح حال میرزا حبیب اصفهانی رجوع کنید به کتاب از صبا تا نیما، جلد 1، صفحه 395 - 405

نکته: در مورد نوشتن اعداد از تاریخی تا تاریخی یا از ساعتی تا ساعتی و یا از صفحه ای تا صفحه ای و موارد مشابه آن برخی افراد، از کم به زیاد از سمت راست اعداد را می نویسند و برخی دیگر از کم به زیاد از سمت چپ. هر دو شیوه درست است و بستگی به شیوه نامه آن متن دارد. اما حتما روش واحدی را در کل متن به کار ببرید.

همچنین بخوانید:

کاربردهای علامت سه نقطه (...) در نگارش فارسی

علامت سه نقطه (...) یکی از نشانه های نگارشی پرکاربرد در زبان فارسی است که برای حذف بخشی از متن، نشان دادن سخن ناتمام، ایجاد کشش در گفتار و موارد دیگر…

جداسازی جمله معترضه از جمله اصلی

برای جداسازی جمله معترضه از جمله اصلی و قبل و پس از آن از خط تیره یا خط فاصله استفاده می شود. همان طور که در مقاله ای درباره پرانتز بود گفته شد؛ جمله معترضه یا میان جمله به جمله یا عبارتی گفته می شود که حذف آن به ساختار جمله آسیبی نمی زند و مراد از آن، توضیحی تکمیلی و دادن اطلاعات بیشتری در مورد جمله اصلی است. گاهی به جای خط تیره، قبل و بعد از جمله معترضه، علامت ویرگول به کار می رود.

در میان دامداران به ­ویژه دامداران کوچ ­نشین - با توجه به سختی و پرتعداد بودن کار روزانه - سرگرمی­ ها یا همراه با کار انجام می ­شد و یا به هنگام غروب آفتاب و پس از آن که دام­ ها اسکان داده می ­شدند فرصتی برای سرگرمی­ های عمومی به­ وجود می­ آمد.

مسأله­ کار و معیشت - و در معنایی کلی ­تر بقا - در جوامع کهن دامدار و کشاورز نیازمند تلاش بی وقفه و شبانه ­روزی است.

هنگام ترکیب دو کلمه که معنی واحدی را می رسانند

گاهی دو واژه در کنار هم یک مفهوم را می سازند؛ به عبارتی گاه برای القای وجوه مختلف وضعیت باید دو واژه را در کنار هم قرار داد. در بین این واژه های دو جزئیِ مرکب، از خط تیره استفاده می شود.

فیلم های علمی-تخیلی را بسیار دوست دارم.

در دوران دبیرستان مسئول واحد سمعی-بصری مدرسه بودم.

کودک چهار-پنج ساله به نظر می رسید.

برای نگارش مکالمه دو نفر

دیگر کاربرد خط تیره یا خط فاصله در نوشتار، هنگام نگارش مکالمه بین دو نفر است؛ چنین کارکردی به ویژه در متونی چون نمایشنامه ها، فیلمنامه ها و داستان ها وجود دارد. برای پرهیز از نوشتن هر باره نام دو نفر، خط تیره به کار می رود.

- من باید بروم.
- من می دانم چرا رفتی.
- هم خانه ام آمده. زنگ در را زد. بعضی وقت ها ناغافل می آید.
 - آن وقت نمی دانستم؛ اما حالا می دانم چرا رفتی.
- خداحافظ.
- تلفن می زنی؟
- شماره ها را حفظ نمی کنم. متأسفم. خداحافظ.
صدای بوق آمد. مرد همان طور به صدای بوق گوش کرد، ممتد و طولانی بود.
داستان خیابان های نیمه شب، حسین سناپور

برای جدا کردن تعدادی عدد و یا کلمه

هر گاه بخواهیم تعدای عدد و یا کلمه را در کنار هم بیاوریم می توانیم از خط تیره برای جداسازی آن ها استفاده کنیم.

اعداد زوج را از میان اعداد زیر انتخاب کنید.

  1 - 4 - 5 - 10 - 3 - 6 - 15 - 22 - 26 - 13 - 15 - 17 - 19 - 0

زمان بر سه نوع است:

گذشته - حال - آینده

دسته بندی مطالب و نوشتن انشعابات یک موضوع

برای دسته بندی و برشمردن اجزای موضوعی و یا انشعابات آن می توان از خط تیره استفاده کرد. گاهی برای چنین کاری از اعداد و یا حروف استفاده می شود که در چنین مواردی هم می توان پس از اعداد و یا حروف از خط تیره استفاده کرد (برای این مورد ممکن است از پرانتز و یا نقطه هم استفاده شود).

نمایش های ایرانی پس از اسلام را می توان چنین دسته بندی کرد:

- نقالی
- نمایش های عروسکی
- تعزیه
- نمایش های شادی آور

رابطه­ سرگرمی و کار بر سه شکل است:

 1- سرگرمی همراه با کار
 2- سرگرمی در فراغت های کوتاه
 3- سرگرمی در زمان فراغت پس از کار

علامت منهای ریاضی

خط تیره برای نمایش علامت منهای ریاضی نیز کاربرد دارد.

 ۵ - ۲ = ۳

جداسازی هجاها یا بخش های یک واژه

واژه برادر سه هجا دارد:

بَ - را - دَر

نمایش پیوستگی کلمه انتهای سطر و کلمه ابتدایی سطر بعدی در واژه های دوجزئی مرکب

هر گاه یک واژه دو جزئی مرکب در انتهای سطر قرار گیرد به طوری که نیمی از آن به ابتدای سطر بعدی برود، برای نمایش پیوستگی این دو واژه از خط تیره استفاده می شود. به این قابلیت در زبان انگلیسی Hyphenation و به خط تیره ای که در انتهای سطر درج می شود، Hyphen می گویند.

طی چند دهه­ گذشته خوردن چای در میان کارهای سخت در اکثر فرهنگ ها و پاره فرهنگ-

های این منطقه متداول بوده است.

شکستن کلمات مرکب در انتهای سطور، در گذشته کاربرد بیشتری داشته و اکنون کمتر شده است و این کار چندان توصیه نمی شود. در نرم افزار ورد و برای زبان انگلیسی، این قابلیت را می توان برای متون فعال یا غیرفعال کرد.