دیوالی چیست و چه زمانی برگزار می شود؟

جشن دیوالی یکی از شناخته شده ترین و باشکوه ترین جشن های فرهنگی و مذهبی در جهان است. این جشن که با نام هایی مانند دیپاولی و «جشن چراغ ها» نیز شناخته می شود، هر ساله در کشور هند و بسیاری از نقاط جهان توسط میلیون ها نفر برگزار می شود. دیوالی تنها یک مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه نمادی از پیروزی نور بر تاریکی، خوبی بر بدی، دانش بر جهل و امید بر ناامیدی است.

دیوالی: جشن چراغ ها، پیروزی نور بر تاریکی و شکوه فرهنگ هند

واژه «دیوالی» برگرفته از واژه سانسکریت «دیپاولی» است. «دیپا» به معنای چراغ و «آوالی» به معنای ردیف یا مجموعه است. بنابراین دیپاولی به معنای «ردیفی از چراغ ها» است. این نام به زیبایی ماهیت جشن را نشان می دهد؛ زیرا در طول دیوالی، خانه ها، خیابان ها، معابد و فضاهای عمومی با هزاران چراغ کوچک و بزرگ روشن می شوند.

دیوالی معمولاً در ماه اکتبر یا نوامبر برگزار می شود. زمان دقیق آن بر اساس تقویم هندو و در ماه «کارتیکا» تعیین می شود. این جشن در شب «آماواسیا» یا شب ماه نو به اوج خود می رسد. تقویم هندو قمری است، بنابراین تاریخ دیوالی هر سال تغییر می کند.

جشن دیوالی در هند یک تعطیلات رسمی و مهم است. اما اهمیت آن تنها به هند محدود نمی شود. در کشورهایی مانند نپال، سری لانکا، میانمار، موریس، فیجی، گویان، ترینیداد و توباگو، سینگاپور، مالزی و بسیاری از شهرهای بزرگ جهان، جمعیت های هندو و سایر پیروان این آیین، دیوالی را جشن می گیرند.

ریشه های اسطوره ای و دینی جشن دیوالی

دیوالی در میان ادیان مختلف معانی متفاوتی دارد. برای هندوها، این جشن یادآور بازگشت راما، قهرمان حماسه «رامایانا»، به شهر آیودیا پس از چهارده سال تبعید و پیروزی بر راوانا، پادشاه دیوها، است. مردم آیودیا به نشانه استقبال از راما، شهر را با چراغ ها روشن کردند و این سنت به دیوالی تبدیل شد.

در برخی مناطق هند، دیوالی به لکشمی، الهه ثروت، فراوانی و خوشبختی، تقدیم می شود. هندوها معتقدند در شب دیوالی، لکشمی در خانه هایی که پاکیزه و روشن هستند، حضور می یابد. به همین دلیل، پاکیزگی خانه و روشن کردن چراغ ها از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

در جنوب هند، دیوالی با افسانه کشتن ناراکاسورا، دیوی شرور، توسط کریشنا پیوند خورده است. بر اساس این روایت، کریشنا با کشتن ناراکاسورا، جهان را از شر او آزاد کرد. همچنین در برخی روایات، دیوالی به بازگشت پاندوها از تبعید یا به ازدواج ویشنو با لکشمی اشاره دارد.

دیوالی در آیین جین

برای پیروان آیین جین، دیوالی اهمیت فوق العاده ای دارد. آنان معتقدند در این روز، مهاویرا، بنیان گذار آیین جین، به نیروانا یا رهایی نهایی رسید. بنابراین دیوالی برای جین ها روزی معنوی و مقدس است و با نیایش، روزه و مراقبه همراه می شود.

دیوالی در آیین سیک

سیک ها نیز دیوالی را با نام «بندی چور دیواس» جشن می گیرند. این نام به آزادی گورو هارگوبیند، ششمین گوروی سیک ها، از زندان اشاره دارد. او همراه با ۵۲ شاهزاده زندانی آزاد شد و به شهر امریتسار بازگشت. روشن کردن چراغ ها در معبد طلایی، نمادی از این رهایی و پیروزی عدالت است.

دیوالی در آیین بودا

در برخی سنت های بودایی، به ویژه در نپال، دیوالی با آیین های خاص خود همراه است. بودایی های نپال در این روز لکشمی را نیایش می کنند و چراغ هایی به نشانه روشنایی و آگاهی روشن می کنند. هرچند دیوالی در بودیسم به اندازه هندوئیسم و جینیسم مرکزی نیست، اما در فرهنگ های بودایی منطقه آسیای جنوبی حضور دارد.

پنج روز جشن دیوالی

دیوالی یک جشن یک روزه نیست؛ بلکه مجموعه ای از مراسم است که معمولاً پنج روز به طول می انجامد. هر روز نام، معنا و آیین خاص خود را دارد.

روز اول: دانتراس

دانتراس نخستین روز دیوالی است. در این روز مردم به خرید ظروف فلزی، جواهرات، طلا و نقره می پردازند. این کار نمادی از دعوت به فراوانی و خوشبختی است. دانتراس همچنین به دوی، الهه پزشکی، و دانوانتاری، خدای آیورودا، اختصاص دارد. برخی در این روز خانه را پاک می کنند و چراغ هایی برای دفع تاریکی روشن می کنند.

روز دوم: ناراکا چاتورداشی

روز دوم به ناراکا چاتورداشی یا «دیوالی کوچک» معروف است. این روز یادآور پیروزی کریشنا بر ناراکاسورا است. مردم صبح زود بیدار می شوند، حمام می کنند، روغن مخصوص به بدن می مالند و لباس نو می پوشند. در برخی مناطق، آتش بازی و روشن کردن چراغ ها از همین روز آغاز می شود.

روز سوم: لکشمی پوجا

مهم ترین روز دیوالی، لکشمی پوجا است. در این شب، خانواده ها در خانه یا معابد، مراسم نیایش لکشمی را برگزار می کنند. آنها از الهه ثروت می خواهند که به خانه شان برکت دهد. چراغ های روغنی، گل ها، شیرینی ها و میوه ها از ملزومات این مراسم هستند. در این شب، شهرها و روستاها با چراغانی و آتش بازی روشن می شوند.

روز چهارم: گوواردان پوجا

روز چهارم به گوواردان پوجا یا آناکوت اختصاص دارد. این روز یادآور اقدام کریشنا در بلند کردن کوه گوواردان برای محافظت از مردم در برابر خشم ایندرا، خدای باران، است. مردم در این روز به گاوها احترام می گذارند، غذای فراوان می پزند و آن را با دیگران تقسیم می کنند. در برخی مناطق، این روز آغاز سال نو هندو نیز محسوب می شود.

روز پنجم: بهای دووج

پنجمین و آخرین روز دیوالی، بهای دووج نام دارد. این روز به پیوند میان برادران و خواهران اختصاص دارد. خواهران برای برادران خود دعا می کنند، به پیشانی آنان تیکا می گذارند و شیرینی هدیه می دهند. برادران نیز متعهد می شوند از خواهران خود حمایت کنند. بهای دووج شبیه جشن راکشا باندان است، اما بر پیوند خانوادگی و محبت تأکید دارد.

آیین ها و رسوم دیوالی

دیوالی مجموعه ای غنی از آیین ها و رسوم فرهنگی است. یکی از مهم ترین آنها پاکیزگی است. هفته ها قبل از دیوالی، مردم خانه ها، مغازه ها و محیط اطراف را تمیز می کنند. اعتقاد بر این است که خانه پاکیزه، محل حضور لکشمی است.

رنگولی یا طراحی های زیبا با پودرهای رنگی در مقابل درِ خانه ها کشیده می شود. رنگولی نمادی از خوش آمدگویی به مهمانان و خدایان است. چراغ های دیا، که معمولاً از خاک رس ساخته می شوند و با روغن یا گلی روشن می شوند، در ردیف هایی کنار پنجره ها، درها و دیوارها قرار می گیرند.

پوشیدن لباس نو، خرید هدیه، دیدوبازدید اقوام، پختن شیرینی های سنتی مانند لادو، برفی، جله بی و کاجو کاتلی از دیگر رسوم دیوالی است. آتش بازی نیز بخش جدانشدنی این جشن در بسیاری از مناطق است. هرچند در سال های اخیر به دلیل آلودگی هوا و مسائل ایمنی، محدودیت هایی برای آن اعمال شده است.