ترک شیرازی در غزل حافظ که بود که سمرقند و بخارا را فدای خال هندویش کرد؟!

در میان هزاران بیت از دیوان حافظ، کمتر بیتی است که به اندازه این مصرع، پرسش و ابهام برانگیزد: «اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را». در ادامه با هم می بینیم این «ترک شیرازی» که حافظ، با سخاوت تمام، حاضر است برای خال هندویش، سمرقند و بخارا را ببخشد، چه کسی است؟ 

نظریه های اصلی درباره ترک شیرازی

در مورد هویت این معشوق رازآلود، سه نظریه اصلی وجود دارد که هر یک از زاویه ای به این غزل نگاه می کنند:

۱. یک معشوق زمینی و واقعی

برخی از پژوهشگران معتقدند که «ترک شیرازی» یک انسان واقعی بوده است. در دوران تیمور و حکومت های پیش از آن، شیراز و نواحی اطراف، محل رفت وآمد و سکونت بسیاری از قبایل و قومیت ها بود. از جمله، ترک زبانان که در مشاغل نظامی و اداری حضور داشتند. بنابراین، بعید نیست که حافظ به یک چهره ی نظامی یا درباری ترک تبار دل باخته باشد که به دلیل زیبایی اش، زبانزد خاص و عام بوده است. در ادبیات فارسی، استفاده از واژه ی «ترک» برای اشاره به زیبا رویان، به خصوص افرادی با چشمان کشیده و ابروان سیاه، بسیار رایج بوده است و این نظریه را تقویت می کند.

همچنین بخوانید:

حضرت فیل کیست؟ بررسی ریشه های تاریخی ضرب المثلی جالب و مرموز!

اگر برای شما هم این پرسش پیش آمده که حضرت فیل کیست، در ادامه از پاسخ این پرسش شگفت‌زده می‌شوید!

۲. یک نماد عرفانی و معنوی

گروهی دیگر از مفسران، «ترک شیرازی» را نمادی از معشوق ازلی و الهی می دانند. در این دیدگاه، خال هندو اشاره به وحدت وجود و نقطه مرکزی هستی دارد. «ترک» در اینجا نماد زیبایی و «شیراز» نماد شهر عشق و عرفان است. حافظ با فدا کردن دو شهر بزرگ (سمرقند و بخارا) که نمادی از دنیای مادی و شهرت هستند، نشان می دهد که برای رسیدن به معشوق معنوی، حاضر است از تمام وابستگی های دنیایی دست بکشد. این تفسیر از یکی از معروف ترین اشعار عاشقانه و عرفانی از شاعران بزرگ ایران، غزل را از یک عشق زمینی به یک تجربه ی عمیق عرفانی ارتقا می دهد.

همچنین بخوانید:

حاتم طایی که بود؟ چگونه مانند حاتم طایی ثروتمند و بزرگوار شویم؟!

اگر می‌خواهید بدانید حاتم طایی که بود و چگونه به نماد ثروت و بزرگواری تبدیل شد، تا انتهای متن با ما همراه باشید.

۳. اشاره به یک شخصیت تاریخی

برخی از محققان نیز با بررسی دقیق تر تاریخ، این معشوق را به چهره های مشخصی نسبت می دهند. یکی از این افراد، شاه شجاع، حاکم مقتدر شیراز در دوره حافظ است. به دلیل قدرت نظامی و ترک تبار بودن او (که از مادر به قبایل ترک می رسید)، برخی این احتمال را می دهند که حافظ برای جلب نظر او یا در ستایشش، چنین غزل زیبایی سروده باشد. البته این نظریه مخالفان جدی دارد، چرا که روابط حافظ و شاه شجاع همواره پرفراز و نشیب بوده و بعید است حافظ از او به عنوان «ترک شیرازی» یاد کرده باشد.

چرا این بیت تا این حد ماندگار شد؟

قدرت اصلی غزل «اگر آن ترک شیرازی...» در همین ابهام و چندلایه بودن معنای آن نهفته است. حافظ با نبوغ خود، کلماتی را انتخاب کرده که هم می توانند یک عشق زمینی و حس انگیز را به تصویر بکشند، و هم می توانند به عمق یک تجربه ی عرفانی فرو روند. همین ویژگی، به هر خواننده اجازه می دهد تا معنای دلخواه خود را در آن بیابد و با آن ارتباط برقرار کند. این بیت، یک شاهکار هنری است که به جای دادن پاسخ قطعی، خواننده را به یک سفر کشف و شهود در دنیای حافظ دعوت می کند.

سخن پایانی

هویت واقعی آن «ترک شیرازی» برای همیشه در هاله ای از ابهام باقی می ماند. اما شاید این همان رازی باشد که غزل حافظ را جاودانه کرده است. مهم نیست که او یک انسان واقعی، یک نماد عرفانی یا یک شخصیت تاریخی بوده؛ مهم این است که این بیت، نماد اوج سخاوت در عشق است، جایی که معشوق چنان ارزشمند می شود که برای یک خال کوچک او، می توان تمام دارایی های جهان را بخشید.

دو بیتی هایی زیبا از اشعار زیبای حافظ

۱۰ شعر و غزل زیبا از حافظ در وصف عید نوروز و بهار

بیوگرافی + عکس از اینستاگرام حافظ ناظری 2016