همه چیز درباره سنگ لعل / از مزایا تا تشخیص و قیمت

لعل و همه چیز درباره آن

در این مقاله سعی شده تمام اطلاعات مرتبط با سنگ لعل و ویژگی های آن به صورت کامل بررسی شود. خواص لعل، روش تشخیص و قیمت گذاری، شناخت معادن و ذخایر آن (مخصوصا لعل بدخشان)، ترکیبات تشکیل دهنده، نمونه های ارزشمند و قیمتی، ارتباط آن با دوران کهن، مشاهده اولین نگین و منطقه ی کشف آن و همینطور جایگاه این سنگ قیمتی و ارزشمند در زبان و ادب فارسی مطالبی است که در این مقاله به آن ها می پردازیم.

انواع مختلف آن دارای نام های تجاری و علمی متفاوتی است و این تفاوت به خاطر تنوع در رنگ ها و گونه های این دسته از سنگ ها می باشد. در فرهنگ دهخدا به گفته منابع قدیمی آمده که: سنگی نازک با سرخی درخشان و از یاقوت سست تر و نرم تر است.

در دوران گذشته این نگین شناسایی نشده بوده است و به همین علت در کتب و نوشته های تاریخی کمتر از آن نام برده شده است و پس از آن در کوه لعل بدخشان یافت شد. در مسیر آذربایجان نیز معدن وجود دارد اما سنگ لعل آن نارسیده است و رنگ تیره ای با کبودی زنده دارد، بدین سبب قیمت سنگ لعل این منطقه ارزش زیادی ندارد.

این نگین که در واقع همان سنگ اسپینل می باشد از آلومینات منیزیم ساخته شده و رنگ قرمز آن به علت وجود کروم و آهن در نگین بوده، سختی این گوهر به میزان ۸ مقیاس موس (الماس 10 و یاقوت 9) و با شبکه ای بلوری مکعب شکل و مثل الماس است.

سنگ لعل راف قرمز

رنگ های مختلفی را دارا می باشد، سرخ و زرد و غالبا سبز و بنفش و مرغوب ترین گونه آن لعل سرخ بدخشانی است. به هر میزان رنگ این گوهر به سمت صورتی های روشن (پیازی) یا قرمزهای گارنتی کمرنگ شود، از بها و قیمت سنگ لعل سرخ نیز کاسته می شود. این گوهر به شکل رنگ آبی سیر که بنام آبی کبالت (cobalt blue) شهرت دارد نیز یافت می شود. همینطور دیگر رنگ های این نگین با ارزش به صورت بنفش، صورتی (پیازی)، سبز -آبی، نقره ای، سرخ، برنز و نارنجی می باشد. به علاوه اینکه یک نمونه گوهر مشکی هم در تایلند و استرالیا وجود دارد.

راز بزرگ سنگ لعل چیست؟ جواب این سوال این است که این گوهر در بررسی های گوناگون در مقابل یاقوت سرخ (ruby ) و یاقوت کبود (sapphire) ارزش کمی ندارد و با آن ها برابر است. با این تفاوت که یاقوت سرخ به مقدار کمی سخت تر از این گوهر بوده (سختی یاقوت به میزان ۹ در برابر سختی ۸ لعل) و این گوهر نیز در مقایسه با یاقوت سرخ دارای خال های کمتری بوده و حرارت و درخشش بیشتری نیز دارد.

این گوهر به به ندرت حرارت دهی یا بهبودبخشی می شود؛ به این صورت که کمتر روش بهبودبخشی شناخته شده و موثری برای بهبود رنگ یا شفافیت آن وجود دارد. امروزه میتوان گفت تقریبا هر یاقوت سرخ مقرون به صرفه ای به شکل های مختلفی بهبود بخشی شده است. البته این نکته نیز حائز اهمیت است که از آنجایی که این نگین تک انکساری می باشد و یاقوت سرخ انکسار مضاعف دارد، رنگ اولیه در لعل سرخ، خالص تر، بهتر و شدیدتر از رنگ های قرمز موجود در اغلب گونه های یاقوت سرخ بنظر می رسد.

ترکیبات سنگ لعل چیست؟

سنگ لعل با ترکیب شیمیایی Mg3Al2(SiO4)3 و وزن مخصوص ۳٫۶۰ تا ۴٫۵ در رنگ و جلوه های گوناگونی مشاهده می شود. این گوهر زیبا دارای کلیواژی ناقص است. دارای خصوصیت چند رنگی و فلورسانس نیست و شکست دوگانه فقط در گونه رودالیت (Rhodolite) مشاهده شده است. ساختار کریستالی آن ایزومتریک می باشد که در قالب ها و صفحاتی به صورت لوزی و یا دوازده سطحی دودکاهدرون و یا صفحاتی به شکل ذوزنقه دوازده سطحی می باشد.

سنگ لعل برخلاف نگین الماس بدون هرگونه شکافی است و به شکل بلور های هشت وجهی به وجود می آید، به دلیل پراکندگی این گونه بدست آمده رنگ آتشین زنده دارد و میزان رنگ آن به علت حقیقت تک انکساری اش است، اغلب گوهرهای قیمتی و گرانبها انکساری دو چندان دارند و در این میان فقط سنگ لعل، الماس و نگین و انگشتر گارنت این خصوصیت را دارند و حتی در انگشتر یاقوت سرخ و انگشتر یاقوت کبود نیز این ویژگی وجود ندارد.

اسپینل به صورت کلی به عنوان یک ماده معدنی دگرگونی در سنگ آهک پدید می آید. این نگین جواهر را در چاله های شن و ماسه و به صورت سنگ های ریز شده، مشاهده کردند. اسپینل در حال حاضر در مرتبه اول در برمه، سریلانکا، تانزانیا و تاجیکستان و بیشتر به همراه کروندوم corundum استخراج می شود. گوهر های درشت خیلی نادر و کمیاب هستند؛ یک سنگ لعل برمه ای به وزن ۱۰ قیراط، عملا وجود ندارد (اغلب یاقوت های سرخ مناطق برمه، کمتر از ۲ قیراط هستند، اما بعضی از نگینهای یاقوت سرخ بزرگتر هم دیده شده اند که از تانزانیا ریشه می گیرند)

در رابطه با سنگ لعل بدخشان افغانستان باید گفت ولایت بدخشان در منطقه شمال شرق افغانستان یکی از بهترین، سرسبزترین و غنی ترین ولایت های این کشور به شمار می آید که به علت معادن لعل بدخشان ، لاجورد، طلا و زمرد در سراسر جهان از شهرت بسیار زیادی برخوردار است.

صاحب آنندراج می گوید: معدن آن پنهان بود تا در زمان حکومت اوایل عباسیان در منطقه ختلان زلزله ای عظیم و بسیار مهیب رخ داد و کوه سکنان فرو پاشید، که این نگین یافت شد و آن را گونه های زیادی می باشد: رمانی و پیازی و تمری و لحمی و عنابی و بقمی و ادریسی و دوشابی و عقربی و سنگ لعل پیکانی و قطبی و مرغوب ترین آن عقربی است و بعد از آن پیازی و سپس تمری و رمانی و پیکانی، نگینی که آن را به صورت پیکان تراش دهند و زنان آن را گوشواره سازند و ناب از ویژگی های این گوهر است. حکیم مؤمن طبیعت این نگین را در گرمی و سردی معتدل متمایل به حرارت برشمرده است.

امروزه این گوهر در مناطق زیادی از جهان یافت می شود که لعل بدخشان افغانستان، برمه و تانزانیا جزو معروف ترین های آن است. با توجه به موقعیت هر نقطه جغرافیایی، گوهر به دست آمده از آن منطقه حاوی خصوصیات ظاهری و فیزیکی گوناگونی می باشد ولی خواص سنگ لعل در همه انواع آن مشابهت های زیادی دارد. اما مهم ترین خواص سنگ لعل چیست؟ این نگین ها به علت گوناگونی در رنگ خواص درمانی متفاوتی دارند. با توجه به رنگ درمانی به وسیله سنگها و گونه آنها به بیان خواص لعل می پردازیم.

خواص سنگ لعل برای بدن چیست؟

مهم ترین خاصیت سنگ لعل این است می تواند به بدن در دوره نقاهت کمک نماید و موجب این شود که بر بیماری یا خستگی غلبه کند. همچنین در کتب ایران باستان آمده است که گردنبند لعل موجب محافظت از دردهای سینه و دل می شود. در تنسوخ نامه نیز روشی خاص برای استفاده از این گوهر پیشنهاد شده که باعث دفع زردی چهره می شود. دیگر خواص لعل در زیر آمده است:

• اافزایش دهنده اعتماد به نفس
• برطرف کننده ی سردرد
• درمان ناتوانی جنسی
• برای بیماری های قلبی مفید است و در تصفیه خون و فشار خون نقش موثری دارد
• مانع از انعقاد خون در عروق می شود
• از ابتلا به بیماری های ویروسی و واگیردار و خطرناک جلوگیری به عمل می آورد
• درمان و بهبود اختلالات قاعدگی و درمان سرطان از خواص سنگ لعل می باشد
• نشاط آور و نیروبخش است و شجاعت را زیاد می کند

در زمان های گذشته اعتقاد داشتند که گردنبند لعل که شباهت زیادی هم با گردنبند گارنت دارد در شب قادر است ترس را از بین ببرد و یا کشیدن آن روی چشم موجب براقی و درخشش چشمان و تقویت بینایی می شود. در گذشته این نگین به عنوان یک جادو و سحر برای مسافران استفاده می شد. این نگین سنگ ماه تولد دی ماه می باشد. این سنگ به عنوان گوهری محافظت کننده در برابر هر گونه فاجعه و پیش آمدی است که مسافران ممکن است در پیش راه خود با آن رو به رو شوند. در گذشته بر این باور بودند که از خواص لعل این است که فردی بیست جو از سنگ لعل با خود به همراه داشته باشد از اتفاقات مخربی مانند لقوه و جذام و برص و صرع و قولنج ایمن باشد.

تشخیص سنگ لعل اصل

برای تشخیص سنگ لعل اصل بایستی مقداری آشنایی با سنگ یاقوت داشته باشید. سنگ لعل برخلاف یاقوت دارای شفافیت بسیار بیشتری است. شفافیت و درخشش و نداشتن ترک در آن از روش های تشخیص سنگ لعل اصل می باشد. اما در ادامه چند روش تخصصی دیگر را نیز بررسی میکنیم:

1- وجود حباب و اینکلوژن:

در نمونه های مصنوعی معمولا حباب یا نشانه های ذوب فلاکس قابل مشاهده است ولی در نوع طبیعی ناخالصی و اینلکلوژن به راحتی یافت می شود.

2- وجود آهن:

در نوع طبیعی به علت وجود آهن واکنش بسیار ضعیفی به آهنربا دیده می شود اما نوع مصنوعی اینگونه نیست.

3- وزن مخصوص:

لعل طبیعی دارای وزن مخصوص 3.6 اما در نوع سنتتیک وزن مخصوص حدود 3.65 است. اما به این نکته هم توجه داشته باشید که در نوع طبیعی عنصر روی می تواند وزن مخصوص را تا 4.5 نیز بالا ببرد اما نوع مصنوعی غالبا در همان عدد 3.65 است.
12210-gem-stone-icon فروشگاه اینترنتی سنگ و انگشتر نقره مهم ترین معادن در ایران و جهان

حداکثر میزان ذخایر سنگ لعل در کشورهای آمریکا، هند، چین و استرالیا می باشد. معروفترین ها نیز در بدخشان افغانستان و برمه است. یکی از بزرگترین گوهر های یافت شده در جهان در کشور نروژ می باشد که ۳۵۰۰۰ کیلوگرم وزن و ۲٫۳ متر ارتفاع دارد. در سال ۲۰۰۹ نیز یک بلور بسیار خاص و منحصر به فرد و همینطور شاید بزرگترین نگین ساووریت به وزن ۳۲۵٫۱۴ قیراط با رنگی مرغوب در منطقه ای در شرق آفریقا یافت شد. در کشور ما ایران پتانسیل بسیار بالایی از این نگین ارزشمند وجود دارد که آن را می توان غالبا در اسکارن، گرانیت، پگماتیت، شیست و هورنفلس مشاهده کرد و از گونه گروسولار، اسپسارتین، آلماندین و آندرادیت می باشند.

از برجسته ترین قسمت های دارای ذخایر آن در کشور می توان به بابانظر تکاب، کوه گبری در رفسنجان، آذربایجان، باغ برج در کرمان، خراسان، همدان و مناطق مختلف دیگری اشاره نمود. پس به عبارتی اگر اکتشاف اصولی و مدیریت استخراج صحیحی صورت پذیرد می تواند موجب اشتغال و سودآوری بالایی در کشور گردد. در کشور افغانستان معدن یاقوت که به لعل بدخشان افغانستان شهرت دارد و از سال های گذشته تا به حال به شهرت رسیده، در منطقه غران ولسوالی اشکاشم ولایت بدخشان قرار گرفته است.

سنگ لعل بدخشان افغانستان از جمله گونه گارنت می باشد. سال های قبل سنگ های معدن ولایت بدخشان، به وسیله چکش و کلنگ استخراج می شد و امروزه نیز این معدن، به صورت رسمی و غیررسمی مورد استفاده و بهره برداری قرار می گیرد.

قیمت سنگ لعل را بدانید

قیمت هر قیراط سنگ لعل در بازارهای جهانی بسته به رنگ، کیفیت، وزن و محل استخراج متفاوت است و در وزن های کم زیر 5 قیراط غالبا قیمت متغیری بین 3 تا 1500 دلار به ازای هر قیراط لعل دارا می باشد. این نگین به طور معمول ۲۰ الی ۵۰ درصد ارزش یاقوت سرخ است و همین مسئله موجب شده که این نگین، گوهر فوق العاده باارزش و گرانبهایی در بازار شود و قیمت نگین های خوب آن بطور سالانه در حال افزایش است.

قیمت سنگ لعل در جهان رو به افزایش است. با توجه به ویژگی های این سنگ و سخت در دسترس بودن ذخایر این گوهر در جهان، نگین های موجود در بازار بسیار محدود است و این سنگ معمولا در سایز های کوچک قابل مشاهده است. اما گونه هایی با اندازه و وزن بیشتر از اهمیت بسیار بالایی برخوردار هستند و یکی از عوامل افزایش قیمت سنگ لعل می باشند. انواع کمیاب این گوهر با رنگ خاص و سایز بزرگ (بالای 10 قیراط) بسیار ارزشمند است و تا قیمت ده هزار دلار برای هر قیراط نیز معامله می شوند. بطور معمول شفافیت بیشتر و کیفیت و رنگ خاص (به ویژه رنگ سرخ و صورتی) باعث افزایش قیمت سنگ لعل بدخشان و بطور کل انواع دیگر این سنگ می شود.

باوجود زیاد بودن معادن این گوهر (از جمله سنگ لعل بدخشان افغانستان) عرضه و دسترسی به این گوهر با شکوه بسیار محدود می باشد و این مسئله موجب شده تا صنعت طلا و جواهر قادر نباشد بازار عرضه مناسب داشته باشد، و در نهایت به همین سبب سنگ لعل کمتر شناخته شده است و خواهان کمتری دارد بنابراین قیمت سنگ لعل بدخشان و انواع دیگر آن ارزش زیادی برخوردار نیست (در مقایسه با یاقوت) بنابراین این گوهر همچنان جزو سنگ های کلکسیونرها می باشد و در دسترس عموم مردم برای استفاده به صورت زیورآلات نیست.

جایگاه سنگ لعل در ادبیات فارسی

شاعران همیشه در تلاش بودند تا با شناخت سنگ ها و خصوصیات و ویژگی هایشان، از آن ها برای پیرایش اشعار خود بهره ببرند. در میان شاعران از همه بیشتر نظامی به تعداد ۱۸۶ مرتبه از واژه سنگ لعل در شعرهای خود بهره برده است.

نظامی: او این نگین را غالبا در معنای حقیقی خود استفاده کرده، یا آن را به خورشید، لب، می، چشم، تن، اشک و صورت تشبیه می کند. نظامی در این بیت از شعر خود، انجام دادن کار سخت و طاقت فرسا را به مراحل سخت و فشرده تشکیل شدن این سنگ تشبیه کرده است.

هر که ز آموختن ندارد ننگ دُر برآرد ز آب و لعل از سنگ

حافظ: در زمان های قدیم بر این باور بودند که اگر این گوهر را در مدت زمانی بسیار طولانی در خون جگر بگذارند، رنگ آن کیفیت بهتری پیدا کرده و همینطور موجب آبدار شدن و طراوت بخشیدن مجدد به آن می شود. حافظ در این باره چنین گفته است :

جای آن است که خون موج زند در دل لعل
زین تغابن که خزف می شکند بازارش

ابوریحان بیرونی: وی نیز در یکی از نوشته های خود در کتاب الجماهر فی معرفه الجواهر و عبدالله کاشانی در کتاب عرایس الجواهر پیرامون خواص لعل نوشتند که در برابر آتش مقاومت زیادی دارد و اگر در آتش و حرارت گذاشته شوند به رنگ سفید در آمده و هنگامی که به ندرت سرد شود به رنگ اصلی خود باز می گردد.