حکم خوردن صدف (لابستر، خرچنگ، هشت پا) چیست ؟

حکم شرعی خوردن صدف و آبزیانی مانند خرچنگ

خداوند در آیات 164 و 173 سوره بقره، 157 سوره اعراف، 106 سوره مائده، 14 سوره نحل، 12 سوره فاطر و 12 سوره جاثیه حکم شرعی حیوانات حلال گوشت و حرام گوشت را بیان کرده و خوردن مردار، گوشت خوک و گوشت حیوانی که برای غیر خدا ذبح شده را ممنوع شمرده است.

خداوند در این آیات پاکیزه‌ها را حلال و ناپاکی‌ها را حرام اعلام کرده است اما حکم شرعی تناول گوشت انواع حیوانات توسط پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) تشریح شده است.

توجه داشته باشید که حیوانات آبزی از جمله مواردی نیستند که در کتاب خدا و یا از سوی رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حرام شده باشند و توصیه ها و روایات موجود در خصوص ماهیان است و نه حیوانات آبزی.

با این حال فقهای و علمای شیعه فقط ماهیان دارای فلس (پولک) و میگو را حلال گوشت دانسته‌اند و بیشتر آنها خوردن لابستر، خرچنگ، هشت پا و صدف دریایی را حرام اعلام کرده‌اند.

با این حال دو اجماع شرعی برای مصرف ماهیان و حیوانات آبزی در بین علما و فقیهان وجود دارد که در این مقاله به آنها اشاره میکنیم.

دلائل شرعی حلال بودن حیوانات آبزی

شماری از فقیهان بر این نظرند که اصل در حیوانات آبزی حلال بودن است. مگر در مواردی که دلیل و نص خاص وجود داشته باشد. اینان برای اثبات سخن خویش، دلیلهای زیر را دستاویز خویش قرار داده اند:

(اُحِلّ لکم صید البحر وطعامه متاعاً لکم وللسیارة.) مائده/سوره ۵، آیه ۹۶.

(هو الذی سخر البحر لتأکلوا منه لحماً طریّاً.) نحل/سوره ۱۶، آیه۱۴

(ومایستوی البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح اجاج ومن کلٍ تأکلون لحماً طریّاً.) فاطر/سوره ۳۵، آیه ۱۲

این سه آیه با توجه به اطلاق آنها، ظهور در حلال بودن حیوانات آبزی:ماهیان و غیر ماهیان، دارند. بنابراین، می توان حکم به حلال بودن همه حیوانات آبزی داد، مگر حیواناتی که دلیلی بر حرام بودن آنها وجود داشته باشد.

(قل لا اجد فیما اوحی الیّ محرّماً علی طاعم یطعمه الاّ ان یکون میّة او دماً مسفوحاً او لحم خنزیر؛ فإنّه رجس او فسقاً أهل لغیر الله به.) انعام/سوره ۶، آیه ۱۴۵

آیه در مقام بیان خوردنیهای حرام است و به روشنی استفاده می شود:حیوانات آبزی از موارد شماره شده در این آیه نیستند. آری، آیه در برگیرنده بسیاری از خوردنیهایی که از حرامها شمرده می شوند، نیست و البته این خدشه ای بر استدلال به آیه وارد نمی سازد؛ چه این که با توجه به تفسیر ارائه شده درباره دو واژه (لا اجد) و (اوحی) اگر چه آیه بیان گر خوردنیهای حرام شده تا زمان نزول آیه است. کنزالعرفان، ج۲، ص۳۰۳.

لکن نباید از نظر دور داشت که در دیگر آیات و نیز در هیچ یک از روایات، سخنی از حرام بودن حیوانات آبزی به میان نیامده است. بنابراین، آیه همچنان بیان گر حلال بودن حیوانات آبزی است.

گروهی از فقیهان بر استدلال به آیه نخست اشکال کرده اند:واژه (صید) به کار رفته در این آیه شریفه به معنای (اصطیاد) (فعل صیاد) است که در این صورت آیه حلال بودن صید را ثابت می کند. حلال بودن حیوانات آبزی و به کار بردن واژه (صید) در معنای (مصید) (حیوان شکار شده) جز به گونه مجاز و یا تقدیر گرفتن حذف، امکان پذیر نیست و این هر دو درباره آیه مورد سخن تصور ناپذیر است. الانتصار، ص۴۰۱.
و این کار برد نیز، یا به جهت حلال نبودن همه آبزیان، به جز ماهیان دارای پولک ، تخصیص اکثر را در پی دارد و یا به جهت تبادر موجود در واژه، تنها ماهیان دارای پولک را در برمی گیرد. جامع المدارک، ج۵، ص۱۳۷.

در برابر این سخن، باید گفت:اگر چه به کار بردن واژه (صید) در معنای (اصطیاد) سخنی پذیرفتنی می نماید، ولی نباید از لحن آیه و نیز وجود واژه (طعامه) فروگذار بود. ادعای تخصیص اکثر نیز، بستگی به اختصاص حلال بودن به ماهیان دارای پولک است که دلیلی برای آن وجود ندارد.  مستند الشیعه، ج۱۵، ص۶۲
و ادعای تبادر هم، اگر تحقق چنین تبادری مورد پذیرش قرار گیرد، به جهت مستند نبودن به نفس واژه، بی اعتبار است.

بررسی دیدگاه سایر علما در خصوص احکام شرعی و ممنوعیت مصرف آبزیان دریایی

حجت‌الاسلام و المسلمین بهاری در گفتگو با خبرنگار قرآن و عترت باشگاه خبرنگاران جوان با اشاره به حلال یا حرام گوشت بودن آبزیان دریایی اظهار داشت:
خداوند در سوره فاطر می فرماید «این دو دریا یکسان نیست ما از آب شیرین و گوارا و خنک به شما می دهیم و از همان آب گوشت تازه می‌گیرید و از آب تلخ و شور هم گوشت تازه هست برای خوردن» اما به صراحت شرط پولک دار بودن را برای ماهیان بیان نشده است.

وی افزود: با وجود اینکه خداوند در قرآن به شرط پولک‌دار بودن ماهی اشاره نمی‌کند اما تقسیم و تفسیر آن را برعهده پیامبراکرم(ص) و اهل بیت(ع) گذاشته است.

این کارشناس مذهبی به نقل از کتاب «وسائل الشیعه» گفت: در روایات از امام صادق(ع) نقل شده است که «ماهی را که پولک‌دار است را بخورید و حضرت علی(ع) نیز در بازار مردم را از خوردن و فروش ماهی های بدون پولک منع می کردند.»

وی با اشاره به دلایل منع خوردن ماهیان بدون پولک خاطر نشان کرد: از دلایل آن می‌توان به گوشت‌خوار بودن ماهیان بدون پولک ، مردار خوار بودن آنها و آلودگی بدن و گوشت آنها به خاطر نبود پولک اشاره کرد.

بهاری افزود: ماهی‌های پولک‌دار گیاه‌خوار بوده و به واسطه فلس‌ها از آلودگی‌های دریا در امان هستند.

وی یادآور شد: پیامبر اسلام(ص) تنها آبزیان پولک دار و میگو را حلال اعلام کرده‌اند که میگو هم به این دلیل که تمام عمرش را در آب بوده و در همان آب تخم‌ریزی و زندگی می‌کند، حلال اعلام شده است.

در همین راستا استفتائات مراجع عظام تقلید پیرامون خوردن گوشت حیوانات دریایی به تفصیل آمده است:

امام خمینی(ره):
اگر ماهی فلس دار را زنده از آب بگیرند و بیرون آب جان دهد، پاک و خوردن آن حلال است، و چنانچه در آب بمیرد پاک است ولی خوردن آن حرام می باشد و ماهی بی فلس را اگرچه زنده از آب بگیرند و بیرون آب جان دهد حرام است.

پرسش و پاسخ خوردن صدف و آبزیانی مانند خرچنگ

آیت‌الله سیستانی

پرسش: آیا از روغن ماهی که از ماهی‌های حرام گوشت تهیه می‌شود و مرغان دریایی در خوراکیها و جز آنها می‌توان استفاده کرد؟
پاسخ: خوردن آنها جایز نیست لیکن در غیر موارد خوردن می‌توان از آنها استفاده کرد.

پرسش: خوردن صدف دریایی حلال است ؟
پاسخ: جایز نیست .

پرسش: چگونه تشخیص دهیم که ماهی حلال گوشت است؟
پاسخ: ماهی اگر فلس دار باشد.

پرسش: خوردن گوشت کوسه ماهی چه حکمی دارد؟
پاسخ: جایز نیست.

پرسش: استفاده از ماهی دریائی بنام سقنقور برای خوردن و مداوا چه حکمی دارد ؟
پاسخ: سقنقور حیوانی است از جنس خزندگان و ماهی نیست، و بهر حال استفاده از آن اگر برای خوردن نباشد اشکال ندارد و اگر برای خوردن باشد در غیر مورد ضرورت جایز نیست.

پرسش: آیا خوردن خاویار حلال است؟
پاسخ: خوردن تخم ماهی که فلس ندارد جایز نیست.

آیت‌الله مکارم شیرازی

پرسش: خوردن گوشت کدامیک از جانوران زیر حلال است؟
صدف، حلزون، هشت پا، ماهی مرکب، جت ماهی و خیار دریایی .
لازم به ذکر است که این غذا ها در کشورهای جنوب شرقی آسیا جزو غذاهای روز و معروف هستند.
پاسخ: از غذاهای دریایی تنها ماهیان فلس دار و میگو حلال است و گیاهان دریایی نیز مانعی ندارد.

پرسش: آیا هشت پا (ماهی مرکب) حلال گوشت است؟
پاسخ: ماهی مرکب، هشت پا و مانند آن، حرام گوشت هستند.

پرسش: با توجه به اینکه ما در کشور ژاپن زندگی میکنیم عنایت فرموده حکم خوردن غذاهای دریائی مانند ماهی و میگو و یا سیب زمینی که با روغن حیوانی مانند روغن گاو و یا گوسفند به جز خوک پخته و سرخ می شوند را در رستوران غیر اسلامی بفرمائید که آیا حلال است یا خیر؟
پاسخ: استفاده از ماهی فلس دار و میگو و همچنین روغن هایی که از شیر حیوان حلال گوشت گرفته باشند اشکال ندارد.

پرسش: آیا خرچنگ و لاک پشت دریایى حلال گوشت هستند؟
پاسخ: خرچنگ و لاک پشت حرام گوشت هستند ولى میگو اشکالى ندارد.

پرسش: من در کانادا زندگی می کنم. اولا می خواستم بدانم می توانم همه ماهی های فلس دار را بخورم با اینکه نحوه مردن آنها مشخص نست. ثانیا کدام یک از حیوانات دریایی حلال و کدامیک حرام است؟
پاسخ: ماهی های فلس دار عموماً حلال است مگر اینکه در آب مرده باشند. (اگر در تور بمیرد اشکالی ندارد). از حیوانات دریا فقط دو چیز حلال است ماهی فلس دار و میگو.

پرسش: آیا خوردن ماهی کولی که هم به صورت فیله و هم به صورت ماهی در فروشگاهها عرضه می شود اشکال دارد یا خیر؟
پاسخ: در صورتی که جزو ماهی ان فلس دار باشد اشکالی ندارد و اگر نمی دانید چگونه است ماهی هایی که از بازار مسلمین می گیرید و صید اسلامی است حلال است.

پرسش: خوردن کدامیک از جانوران و موجودات دریایی حلال است؟
پاسخ: از غذاهای دریایی تنها ماهی ان فلس دار و میگو حلال است و گیاهان دریایی نیز مانعی ندارد.

پرسش: آیا کوسه ماهی ها حلال گوشت مى باشند؟
پاسخ: اگر به تصدیق اهل اطّلاع داراى فلس باشند حلالند و الاّ حرام مى باشند.

منابع: حلیت آبزیان ویکی فقه - وسایل الشیعة - تبصرة الفقهاء - مستندالشیعه

بیشتر بخوانید :

حکم خوردن دنبلان حیوانات در اسلام چیست؟

اگر ماهی در آب بمیرد حکم خوردن آن چیست؟

حکم شرعی خوردن مشروبات الکلی چیست ؟

خوردن حشرات از دیدگاه اسلام چه حکمی دارد؟

حکم خوردن خونی که در تخم مرغ دیده می‌شود چیست؟

حکم خوردن روزه از دیدگاه مراجع تقلید در اسلام