دیه زوال عقل در قانون مجازات اسلامی چقدر است ؟

دیه عقل در قانون مجازات اسلامی

دیه مجازاتی است که بر اساس مقررات شرعی برای جنایاتی که بر نفس یا عضو اعمال شده است، بار می شود. دیه از جمله مجازاتهای اصلی است که باید در مهلت قانونی پرداخت دیه توسط مرتکب جنایات به قربانی با اولیاء دم او پرداخت شود. در صورتی که مسئول پرداخت دیه در مهلت قانونی مشخص شده ، دیه را نپردازد می توان از او بابت امتناع از پرداخت دیه شکایت کرد.

دیه شامل منفعتی که از یک عضو به ما می رسد هم می شود؛ برای مثال دیه عقل. اگر حادثه ای منجر به زوال عقل شود برای آن می توان دیه دریافت کرد . هم چنین دیه به کما رفتن ، دیه از دست دادن حافظه ، دیه ضربه مغزی نیز از جمله مواردی است که طبق قانون مجازات دارد . در این مقاله به دیه زوال یا نقصان عقل ، زوال یا نقصان عقل بر اثر حادثه و قصاص مرتکب می پردازیم .

آنچه در این مقاله به عنوان مبلغ دیه ذکر شده است بر اساس مبلغ دیه سال 98 است.

دیه زوال یا نقصان عقل

زوال عقل یعنی این که انسان به طور کامل عقل خود را از دست بدهد و نقصان عقل یعنی این که عقل انسان مانند سایر افراد سالم کارکرد طبیعی و درست نداشته باشد و در بعضی از موارد دچار نقص شده باشد. دیه نقصان عقل و دیه زوال عقل در قانون مجازات اسلامی مشخص شده است .

ماده 675 قانون مجازات اسلامی «زائل کردن عقل موجب دیه کامل و ایجاد نقص در آن موجب ارش است ، خواه جنایت در اثر ایجاد ضربه و جراحت و خواه ترساندن و مانند آن باشد.» بنابراین دیه نقصان عقل و دیه زوال عقل به ترتیب زیر است :
دیه زوال عقل: موجب دیه کامل انسان یعنی 270میلیون خواهد بود
دیه نقصان عقل: موجب ارش خواهد شد ؛ ارش یعنی این که قاضی مقدار دیه را با توجه به نظر پزشکی قانونی تعیین خواهد کرد .

نکته مهم که در دیه از بین رفتن عقل باید به آن توجه کرد این است که فرقی نمی کند عامل اصلی از بین برنده یا ناقص کننده عقل چه چیزی باشد ترساندن ، تصادف ، ضربه یا هر چیزی دیگری ؛ بلکه تنها کافی است که عقل فرد بر اثر عمل دیگری از بین برود .

ارش اختلال روانی

ماده 676 قانون مجازات اسلامی  :« در زوال و نقصان حافظه و نیز اختلال روانی در صورتی که به حد جنون نرسد ارش ثابت است.»

دیه جنایت بر عقل

کسی که اقدام به عملی کرده است که به واسطه آن عقل دیگری ناقص یا زائل شده است، باید مجازات شود. در ماده 677 قانون مجازات اسلامی مصوب سال 92 آمده است که :

«جنایتی که موجب زوال عقل یا کم شدن آن شود هرچند عمدی باشد ، حسب مورد دیه یا ارش است و مرتکب قصاص نمی شود.»

آنچه از این ماده برداشت می شود این است که کسی که مرتکب عملی شده است که به واسطه آن عقلی دیگری ناقص یا زائل شده است، تحت هیچ شرایطی قصاص نخواهد شد و تنها باید مطابق آن چه در بالا گفته شد دیه زوال عقل یا دیه نقصان عقل را بپردازد.

دیه عقل بر اثر شکستن سر

در صورتی که عقل انسان بر اثر حادثه ای مانند شکستن سر یا ضربه به صورت و اعمالی از این دست ، زائل یا کم شود ، دیه دارد. در این حالت دیه از دست دادن عقل یا دیه کم شدن عقل به صورت جدا از دیه حادثه حساب می شود.

برای مثال در صورتی که زدن ضربه به سر موجب کم شدن عقل شود ، دیه ضربه به سر جدا و دیه نقص در عقل به صورت جدا باید پردخت شود .

ماده 678 قانون مجازات اسلامی  :« هرگاه در اثر صدمهای مانند شکستن سر یا صورت، عقل زائل شود یا نقصان یابد، هریک دیه یا ارش جداگانه ای دارد.»

ماده 679 قانون مجازات اسلامی :« هرگاه در اثر جنایتی عقل زائل گردد و پس از دریافت دیه کامل عقل برگردد، دیه مسترد و ارش پرداخت می شود.»

دیه جنایتی که شخص بیهوش شود

ماده 680 قانون مجازات اسلامی :« هرگاه در اثر جنایتی مجنیٌ علیه بیهوش شود و به اغماء برود، چنانچه منتهی به فوت او گردد، دیه نفس ثابت می شود و چنانچه به هوش آید، نسبت به زمانی که بیهوش بوده، ارش ثابت می شود و چنانچه عوارض و آسیب های دیگری نیز بهوجود آید، دیه یا ارش عوارض مزبور نیز باید پرداخت شود.»

دیه جنایت بر شخص بیهوش

ماده 681 قانون مجازات اسلامی :« جنایت بر کسی که در اغماء یا بیهوشی و مانند آن است از جهت احکام مربوط به قصاص و دیه، جنایت بر شخص هوشیار محسوب می شود.»

مصاحبه با کارشناس اداره کل پزشکی قانونی خراسان رضوی در خصوص دیه عقل

کارشناس اداره کل پزشکی قانونی خراسان رضوی گفت:

این امکان وجود دارد که به فرد دچار زوال (از بین رفتن) عقل، چند دیه کامل تعلق بگیرد.

با اشاره به ماده قانونی در خصوص زوال عقل گفت: در قانون برای زوال عقل یک دیه کامل تعیین شده و این در حالی است که چنانچه به عنوان مثال فرد به دنبال یک ضربه مغزی، دچار زوال عقل شود، 5 تا 7 دیه کامل به وی تعلق می‌گیرد و حتی ممکن است رقم دیه به 270 میلیون تومان هم برسد.

معاون بالینی و تشریح اداره کل پزشکی قانونی خراسان رضوی در خصوص علت تعلق گرفتن چند دیه کامل به فردی که دچار ضربه مغزی شده است، گفت:

اگر فرد دچار ضربه مغزی شدید ‌شود، ممکن است یک ماه در کما بماند و پس از مدتی که بهبود یافت، عوارض بیماری شروع می‌شود به گونه‌ای که شخص بقیه را نمی‌شناسد، خنده‌های بی جا دارد و زندگی گیاهی می‌کند که در این حالت اصطلاحا به وی عقب مانده یا بیمار روانی می‌گویند.

وی خاطرنشان کرد: در نتیجه بابت هر یک از این حالات یعنی زوال عقل، کنترل ادرار و صحبت کردن و از بین رفتن توان جسمی، یک دیه و در مجموع چند دیه کامل به فرد تعلق می‌گیرد و در کنار این دیات ممکن است به عنوان مثال به دلیل زخم بستر، به فرد ارش نیز تعلق بگیرد.

همچنین دکتر محمدرضا تلافیان، مسوول واحد روان‌پزشکی اداره کل پزشکی قانونی خراسان رضوی در خصوص تفاوت زوال عقل و نقصان عقل گفت:« زوال عقل یا دمانس اصطلاحی است در پزشکی و برای افرادی بکار می‌رود که در اثر عوامل مختلف مثل سکته‌های مکرر مغزی یا بیماری آلزایمر و ضربه مغزی و یا یک سری عوامل نادرتر مثل بیماری ایدز، تمام کارکردهای مغز خود مانند حافظه، استدلال، تفکر منطقی و رفتار طبیعی را از دست می‌دهند.»

وی افزود: نقصان عقل کاهش عملکرد مغز در زمینه مسائل شناختی و تغییرات رفتاری و شخصیتی است که با مصاحبه دقیق و تست‌های روان‌شناسی می‌توان تا حدودی میزان آن را تعیین کرد. تلافیان در توضیح ماده قانونی در رابطه با برگشت عملکرد مغز که در این حالت طبق قانون دیه مسترد شده و ارش پرداخت می‌شود، در ضایعات خفیف مغزی به خصوص اگر سن فرد دچار صدمه مغزی کم باشد، بخشی از عملکرد مغز که دچار اشکال شده، احتمال برگشت وجود دارد ولی در ضایعات شدید مغزی که فرد دچار زوال عقل کامل ناشی از ضربه شده است و اصطلاحا به آن دمانس تروماتیک می‌گویند، امکان بازگشت دوباره عقل تقریبا غیرممکن است.

این کارشناس پزشکی قانونی در خصوص تقسیم‌بندی بیماری‌های ناشی از آسیب دیدگی مغز و اعصاب گفت: یک دسته، صدمات ارگانیک مغزی است که طی آن صدمه فیزیکی جدی به مغز وارد می‌شود و مغز‌ از نظر ساختمانی دچار آسیب شده و عملکرد مغز تحت تاثیر قرار می‌گیرد و میزان این صدمات با انجام مصاحبه‌های دقیق و شرح کامل تست‌های روان شناختی تعیین گردیده و ارش مشخص می‌شود. وی در خصوص دسته دوم یعنی صدمات روانی گفت: در صدمات ناشی از بار عاطفی یک حادثه، مثل غم از دست دادن عزیزان یا دیدن فجیع‌ترین صحنه‌ها، اگر چه مغز از نظر ساختمانی دچار اشکال نشده است ولی حادثه و استرس شدید ناشی از آن، عملکرد رفتاری، روانی و مغزی فرد را تحت تاثیر قرار داده که در اینجا نیز ارش به فرد تعلق می‌گیرد. وی در خصوص وضعیت دیه عوارض یک جنایت مثل کم خوابی و ناراحتی‌های عصبی و همچنین دیه بیماری‌هایی مثل سرع، پارکینسون، آلزایمر و افسردگی و ...

به تمام این موارد بسته به شدت صدمه وارده ارش تعلق می‌گیرد. طبق ماده 675 قانون مجازات اسلامی هر جنایتی که موجب زوال عقل شود دیه کامل دارد و اگر موجب نقصان آن شود ارش دارد. ارش، نوعی دیه است که میزان آن در قانون نیامده و مبلغ آن توسط کارشناس پزشکی قانونی تعیین می‌شود.

پرسش در خصوص دیه عقل و پاسخ از حضرت آیة الله العظمی صافی گلپایگانی (مد ظله الوارف)

سوال: منظور از زوال یا ذهاب عقل که در فقه برای آن دیه مشخص شده چیست ؟ آیا شامل زایل شدن همه فعالیت‌های مغز می‌شود ؟

جواب: منظور از زوال عقل آن است که مجنی‌ّعلیه در نظر عرف، مجنون محسوب شود. والله العالم

سوال: اختلال در قوه حافظه و تکلم موجب ارش است یا خیر ؟

جواب: موجب ارش است. والله العالم

بیشتر بخوانید:

نرخ دیه چشم و بینایی در سال ۹۸ چه میزان است ؟

دیه پرده بکارت و پاره کردن عمدی آن چقدر است ؟

دیه بینی و از بین رفتن حس بویایی چقدر است ؟