غار کرفتو؛ شاهکار معماری صخرهای ایران در دل کردستان

غار کرفتو؛ شاهکار معماری صخرهای ایران در دل کردستان

استان کردستان، این نگین سبز غرب ایران، همواره با جاذبه های طبیعی و تاریخی کممانند خود شناخته میشود. اما در میان تمام زیبایی های این دیار، یکی از شگفت انگیزترین و اسرارآمیزترین جاذبه های تاریخی ایران خودنمایی میکند: غار تاریخی کرفتو؛ مجموعهای کمنظیر از معماری صخرهای که در دل کوهی آهکی تراشیده شده و ذهن هر بینندهای را به هزاران سال پیش میبرد. این غار که در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده، ترکیبی شگفت انگیز از تاریخ، معماری، طبیعت و افسانه است و سالانه گردشگران بسیاری را از سراسر کشور و جهان به سوی خود جذب میکند.

غار کرفتو، با لقب «عروس غارهای ایران»، نه تنها یک پدیده طبیعی بلکه شاهدی بر نبوغ انسان هایی است که قرن ها پیش با ابزارهای ابتدایی، اما ذهنی خلاق، کوه را به یک سازه دفاعی، سکونت گاهی و نیایش گاهی تبدیل کردند. 

موقعیت جغرافیایی و راههای دسترسی به غار کرفتو

غار کرفتو (Karaftu Cave) در استان کردستان و در فاصله حدوداً ۶۷ کیلومتری شمال غربی شهر سنندج و ۲۰ کیلومتری شمال شرقی شهر دیواندره واقع شده است. با وجود اینکه نام این استان با کردستان گره خورده، جالب است بدانید که این غار در نزدیکی مرز استان آذربایجان غربی قرار دارد و همین موقعیت مرزی، در طول تاریخ آن را به نقطه های راهبردی برای اقوام مختلف تبدیل کرده است.

برای دسترسی به غار کرفتو، ابتدا باید از سنندج به سمت دیوان دره حرکت کنید. پس از رسیدن به دیواندره و طی حدود ۲۰ کیلومتر در جادهای کوهستانی و چشم نواز، به روستای کرفتو میرسید که غار در نزدیکی همین روستا واقع شده است. مسیر منتهی به غار، چشم اندازهای طبیعی بی نظیری از کوهستان های زاگرس، دشت های سرسبز و چشمه سارهای جوشان را پیش روی شما قرار میدهد و خود بخشی از لذت سفر به این منطقه است.

تاریخچه و معمای شکلگیری غار کرفتو

شاید نخستین و هیجان انگیزترین پرسشی که هنگام بازدید از غار کرفتو در ذهن هر بازدیدکنندهای شکل میگیرد این است که: «این غار توسط چه کسانی و در چه زمانی کنده شده است؟» پاسخ به این پرسش چندان ساده نیست، چرا که باستان شناسان بر اساس شواهد و یافته ها به نظریات متفاوتی رسیدهاند.

غار کرفتو در واقع یک غار طبیعی است که در دوره های مختلف تاریخی، به ویژه در دوره اشکانیان (حدود ۲۰۰۰ سال پیش) با دست انسان توسعه یافته و به صورت مجموع های چندطبقه و چنداتاقه درآمده است. اما برخی شواهد نشان میدهد که سکونت انسان در این غار بسیار قدیمی تر از دوره اشکانی است و شاید به هزاره های دور و دوران مادها یا حتی اقوام پیش از آن نیز بازگردد. نکته جالب اینکه در این غار، گذرگاه ها، اتاق ها، راهروها، پلکان ها و حتی حفرهای برای جمعآوری آب باران به صورت کاملاً حساب شده در دل سنگ کنده شده است و همین موضوع باعث شده بسیاری آن را یک اثر معماری کامل و نه یک سکونتگاه ساده بدانند.

یکی از پرسش های اصلی باستانشناسان این است که کاربری اصلی این غار چه بوده است؟ برخی معتقدند که غار کرفتو یک پرستشگاه مهرپرستان (میترائیسم) بوده است؛ چرا که ساختار داخلی آن با برخی از معابد میترایی دیگر در ایران و امپراتوری روم شباهت هایی دارد. عدهای دیگر آن را یک قلعه دفاعی و دیده بانی میدانند که از موقعیت مرتفع و استراتژیک خود برای پایش راه های ارتباطی استفاده میکرده است. گروهی نیز بر این باورند که این غار در زمانهای مختلف کاربریهای متفاوتی داشته و ترکیبی از نیایشگاه، دژ نظامی و محل سکونت بوده است.

کتیبه یونانی و معمای هرکول

یکی از ارزشمندترین و مهمترین یافته های غار کرفتو، کتیبهای به خط یونانی است که در قسمت ورودی غار و بر روی یکی از دیوارهای آن حک شده است. این کتیبه که در سال های گذشته توسط باستانشناسان کشف و مطالعه شده، شامل نام «هراکلس» (هرکول) خدای یونانی است. بر اساس این کتیبه، این مکان به «الهه هراکلس» تقدیم شده است و همین موضوع باعث تفسیرهای بسیاری درباره ارتباط این غار با یونانیان یا سلوکیان شده است.

قدمت این کتیبه به حدود قرنهای اول پیش از میلاد برمیگردد و بر اساس آن، برخی از پژوهشگران معتقدند که غار کرفتو در دورهای به عنوان نیایشگاهی برای هرکول، که محافظ گناهکاران بود، مورد استفاده قرار میگرفته است. جالب اینکه این باور در میان مردم محلی نیز ریشه دوانده و اهالی منطقه، این غار را به نام «قلعه هرکول» نیز میشناسند. اما سؤال اصلی اینجاست: چه کسی این کتیبه یونانی را نوشته است؟ آیا این غار در اختیار یونانیان ساکن در ایران پس از لشکرکشی اسکندر مقدونی بوده است یا اینکه این فرمان یا تقدیم نامه توسط یک بومی همراه با برداشتی ایرانی نوشته شده است؟ همچنان این پرسش بی پاسخ مانده است و همین ابهام، بر جذابیت غار کرفتو میافزاید.

معماری شگفتانگیز غار کرفتو

غار کرفتو از نظر معماری به عنوان یکی از نادرترین نمونه های معماری غار-قلعه در ایران و حتی جهان شناخته میشود. این غار دارای ۳ طبقه است که حدوداً شامل ۴۰ اتاق، راهرو، دالان های پیچ درپیچ و پلکان های سنگی میشود. چیزی که معماری این غار را منحصربه فرد میکند، این است که بخش های اعظم آن به صورت کامل توسط دست بشر در دل سنگ تراشیده شده و مصالح ساختمانی تقریباً در آن به چشم نمیخورد؛ به عبارت دیگر، تمام فضاها یکپارچه با کوه هستند.

طبقه اول این غار طبیعی تر است و پس از گذر از دهانه ورودی، فضایی بزرگ و طاقمانند در برابر دیدگان بازدیدکننده ظاهر میشود. این طبقه در گذشته احتمالاً محل اجتماع یا انبار بوده است. با عبور از راهرویی باریک و سربالا به طبقه دوم میرسیم که پیچیدگی فضاها بیشتر شده و اتاقهای کوچک و بزرگ به صورت تو در تو ایجاد شدهاند. در ادامه و با بالا رفتن از پلکانهای باریک و خطرناک، به طبقه سوم که مرتفعترین بخش غار است میرسیم. در این طبقه روزنههایی در سقف تعبیه شده که نقش نورگیر و تهویه هوا را ایفا میکنند و در صورت نیاز، بهعنوان حفرههایی برای ریختن مواد سوزان بر سر مهاجمان استفاده میشدند.

وجود حوضچههای آب و مخازن سنگی برای ذخیره آب باران در این غار نشان دهنده این است که ساکنان آن امکان زندگی طولانی مدت در دورههای محاصره را نیز داشته اند. همچنین برخی از محققان بر این باورند که در بخش هایی از غار، اتاق هایی مخصوص نگهداری حیوانات یا انبار آذوقه وجود داشته است که این مسئله، فرضیه دژ دفاعی را تقویت میکند.

نام «کرفتو» و افسانههای محلی

بد نیست نگاهی هم به ریشه نام کرفتو بیندازیم. عدهای معتقدند «کرفتو» از واژه کردی یا ترکی گرفته شده است. اما روایت جذابتری که در میان مردم محلی رایج است، این است که «کرفتو» زنی زیبا بوده که در حسادت به خاطر عشق به یک غارنشین، به داخل غار رفته و در آنجا گم شده است. برخی دیگر نام آن را با کلمه «خار» یا «کار» مرتبط میدانند. اگرچه در مورد ریشه و معنای دقیق کلمه «کرفتو» اختلاف نظر وجود دارد، اما افسانه های محلی زیادی به این غار گره خوردهاند که هر یک به نوبه خود به جذابیت فرهنگی این منطقه می افزایند.

در باور عمومی مردم منطقه، غار کرفتو محلی است که در طول تاریخ پناهگاه های زیادی برای انسان ها و حتی جانوران مهاجم بوده است. همچنین برخی روایات محلی بر این باورند که درون غار، راه های مخفیان های وجود دارد که به شهرهای دور متصل میشود. اگرچه این ادعاها علمی نیستند، اما شنیدن این روایت ها در حین بازدید از فضای مرموز غار، تجربه های هیجان انگیز برای گردشگران فراهم میکند.

اهمیت گردشگری غار کرفتو

غار کرفتو به واسطه ترکیب بی نظیر ویژگی های طبیعی و فرهنگی، یکی از مهمترین جاذبه های گردشگری استان کردستان محسوب میشود. این غار علاوه بر ارزش تاریخی، از نظر زمینشناسی نیز حائز اهمیت است؛ چرا که در دل یک توده آهکی تشکیل شده و برخی از بخشهای آن دارای استالاکتیت ها و استالاگمیت های زیبا هستند که البته با توجه به کنده کاری های دست انسان، ترکیبی از سختیهای سنگ و ظرافت معماری را به نمایش میگذارند.

با توجه به ثبت ملی این غار در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، اقداماتی برای محوطه سازی و ایجاد امکانات رفاهی در اطراف آن انجام شده است. همچنین در سالهای اخیر، نورپردازی داخلی غار بهبود یافته و مسیرهای بازدید برای گردشگران ایمن سازی شده است. بازدید از این غار معمولاً حدود یک ساعت زمان میبرد و در طول مسیر، بازدیدکنندگان از اتاق ها و راهروهای مختلفی عبور میکنند که هر یک گوشه های از تاریخ را روایت میکنند.

آداب و نکات بازدید از غار کرفتو

اگر قصد سفر به این منطقه را دارید، چند نکته مهم را در نظر داشته باشید:

• بهترین زمان بازدید: فصلهای بهار و تابستان بهترین زمان برای بازدید از غار کرفتو هستند؛ چرا که هوای منطقه در این فصول معتدل و طبیعت اطراف غار در اوج زیبایی قرار دارد. از سفر در فصول سرد سال که جاده های کوهستانی برف گیر میشوند، خودداری کنید.
• پوشش و کفش مناسب: داخل غار تاریک، مرطوب و در برخی نقاط دارای شیب و پله های لغزنده است؛ بنابراین حتماً کفش مناسب پیاده روی و لباس گرم همراه داشته باشید. بهتر است نور چراغ قوه یا چراغ پیشانی را نیز فراموش نکنید.
• احترام به آثار تاریخی: هرگونه نوشته یا حکاکی بر روی دیواره های غار توسط بازدیدکنندگان، علاوه بر تخریب یک اثر تاریخی ملی، مانع تحقیقات بعدی باستان شناسان میشود؛ بنابراین از هرگونه آسیب به بافت غار به شدت خودداری کنید.
• توجه به قوانین منطقه: غار کرفتو در کنار سایر جاذبه های طبیعی مانند دره ها و چشمه های اطراف، بخشی از یک اکوسیستم کوهستانی حساس است. حتماً زباله های خود را جمعآوری کرده و به محیط طبیعی احترام بگذارید.

جاذبه های گردشگری اطراف غار کرفتو

یکی از مزیت های بزرگ سفر به غار کرفتو، امکان بازدید از سایر جاذبه های نزدیک به آن است. شهر دیوان دره خود دارای بازارچه های محلی و طبیعت بکر است و روستای کرفتو با خانه های سنتی و بافت قدیمی، مقصدی خوشمنظره برای گردشگران به شمار میرود. همچنین در فاصله نسبتاً کمی از منطقه میتوانید از چشمه های آب معدنی و دشت های سرسبز حومه دیواندره دیدن کنید و با لباس های محلی کردی و آداب و رسوم مهمان نوازی مردم این دیار آشنا شوید.