با خواص گل خرزهره این گیاه سمی اما زیبا آشنا شوید

خرزهره یکی از گیاهان زینتی زیبا اما بسیار سمی است که در بسیاری از نقاط ایران و جهان می روید. در این مقاله، اطلاعات کاملی درباره گل خرزهره از جمله خانواده، رویش، علت سمیت، فواید درمانی، خطرات و روش نگهداری آن ارائه می دهیم.

خرزهره از چه خانواده ای است؟

خرزهره از راسته گل سپاسی سانان (Gentianales) و تیره خرزهره ایان (Apocynaceae) است . این گیاه درخچه ای همیشه سبز، بومی جنوب غربی آسیا، شبه جزیره هند، مناطق مدیترانه ای و آسیای نیمه گرمسیری است .

گل خرزهره در کجا می روید؟

خرزهره در نقاط گرم و خشک رشد می کند و آب و هوای مدیترانه ای را ترجیح می دهد . این گیاه:

• به نور کامل خورشید نیاز دارد (حداقل ۶ ساعت نور مستقیم)
• به خشکی بسیار مقاوم است
• انواع خاک از شنی تا رسی را تحمل می کند
• در مناطق سردسیر رشد خوبی ندارد

چرا خرزهره سمی است؟

تمام قسمت های گل خرزهره به دلیل دارا بودن ترکیبات سمی به نام گلیکوزیدهای قلبی از جمله اولئاندرین، بسیار سمی هستند .

نکات مهم درباره سمیت خرزهره:

• برخلاف بیشتر گیاهان خطرناک که فقط قسمت خاصی از آن ها سمی است، تمام بخش های درختچه خرزهره می تواند موجب مسمومیت شود
• حتی تنفس دود حاصل از سوزاندن شاخه های خرزهره مشکلات قلبی ایجاد می کند
• گل خرزهره بعد از خشک شدن و جوشانده شدن نیز همچنان سمی است
• گل های قرمز نسبت به صورتی و سفید سمی تر هستند
• حداقل دوز کشنده برای انسان حدود ۵ برگ گزارش شده است 

مکانیسم سمیت

گلیکوزیدهای قلبی موجود در خرزهره با مهار آنزیم Na+/K+-ATPase در سلول های قلب، باعث ایجاد آریتمی های شدید و ایست قلبی می شوند .

عوارض مسمومیت با خرزهره

• تغییرات ناگهانی ضربان قلب (کند شدن یا تپش نامنظم)
• حالت تهوع، استفراغ، دل درد و اسهال
• افزایش سطح پتاسیم خون (هیپرکالمی)
• سرگیجه، سردرد و بی حالی
• در موارد شدید: ایست قلبی و مرگ

فواید گل خرزهره در طب سنتی

با وجود سمی بودن، خرزهره هزاران سال در طب سنتی چین، هند و طب اسلامی استفاده می شده است . برخی از فواید آن در طب سنتی عبارتند از:

• تنظیم کننده کافا و واتا در طب آیورودا
• تصفیه کننده خون
• برطرف کننده تب
• درمان هموروئید با خمیر ریشه خرزهره و آب
• ماساژ با روغن گل خرزهره برای جلوگیری از بیماری های مسری
• درمان خارش پوست با روغن خرزهره
• درمان سردرد با خمیر گل خرزهره و آب انگور فرنگی هندی
• روشن تر شدن پوست با ماسک گل های سفید خرزهره
• ضدعفونی کردن زخم ها با جوشانده گل های سفید
• درمان نیش مار با ریشه خرزهره (در طب سنتی)
• درمان اگزما با روغن پوست ریشه خرزهره سفید
• درمان کچلی و بیماری های پوستی با جوشانده برگ در روغن
• تنظیم ضربان قلب با عصاره خرزهره (با احتیاط بسیار زیاد)

تحقیقات علمی جدید

• مطالعات جدید نشان داده اند که اولئاندرین موجود در خرزهره دارای خواص زیر است:
• ضد سرطانی و القاکننده مرگ برنامه ریزی شده سلول های سرطانی
• ضد التهاب (آنتی التهابی)
• محافظت عصبی و آرام بخش (CNS depressant)
• ضد تشنج 

تأکید مهم: مصرف خودسرانه هر قسمت از گیاه خرزهره به دلیل سمیت بالا کاملاً ممنوع است.

خطرات و ضررهای گل خرزهره

• سمیت بسیار بالا و کشنده بودن برای انسان و حیوانات
• تهوع آور بودن
• دود ناشی از سوزاندن خرزهره برای افراد دارای ناراحتی قلبی و ریوی خطرناک است
• ممکن است باعث ایست قلبی شود
• در حیوانات خانگی (به ویژه سگ ها) حتی در مقادیر کم کشنده است 

روش نگهداری گل خرزهره در گلدان و تکثیر

نکات کلیدی نگهداری

• کوددهی چندان ضروری نیست، فقط در خاک های فقیر نیاز است
• آبیاری بیش از حد باعث پوسیدگی ریشه می شود
• در سال دوم کاشت به گل می نشیند

آفات و بیماری ها

• شته ها: در آب و هوای گرم به خرزهره حمله می کنند
• شپشک ها: از شیره گیاه تغذیه کرده و گیاه را ضعیف می کنند
• لارو حشرات: از برگ ها تغذیه می کنند
• حشره سپردار: پشت برگ ها پنهان شده و از شیره تغذیه می کند
• بیماری گال: یکی از بیماری های شایع خرزهره
• کرم برگ خوار خرزهره (Oleander caterpillar): آفت اختصاصی که با وجود سمی بودن برگ ها، از آنها تغذیه می کند 
• کنترل آفات: استفاده از سموم سیستمیک که شیره گیاه را سمی می کند .

روش تکثیر

2 روش تکثیر خرزهره را در ادامه مشاهده می کنید

تکثیر با قلمه (رایج ترین روش):

• در اوایل تابستان یا اواسط پاییز، قلمه های نیمه چوبی به طول ۱۰-۱۲ اینچ (۲۵-۳۰ سانتی متر) ببرید
• برگ های پایینی را جدا کنید
• انتهای قلمه را در هورمون ریشه زایی بزنید
• در گلدان با خاک زهکشی شده بکارید
• با کیسه پلاستیکی بپوشانید و در جای گرم و روشن قرار دهید
• ریشه زایی چند هفته طول می کشد 

تکثیر با بذر

نیاز به خراش دهی پوسته بذر دارد و جوانه زنی ۱ تا ۳ ماه طول می کشد .

نکات ایمنی مهم

هنگام کار با خرزهره:

• حتماً از دستکش استفاده کنید
• از تماس شیره گیاه با چشم و پوست خودداری کنید
• کودکان و حیوانات خانگی را از دسترس گیاه دور نگه دارید
• هرگز از شاخه های خرزهره برای سیخ کردن کباب استفاده نکنید
• هرگز برگ های خرزهره را نسوزانید (دود آن سمی است)

جمع بندی

گل خرزهره گیاهی بسیار زیبا و مقاوم است که در نقاط گرم و خشک می روید. تمامی قسمت های این گیاه به دلیل داشتن اولئاندرین سمی هستند و مصرف خودسرانه آن می تواند کشنده باشد. با این حال، در طب سنتی از آن برای درمان بسیاری از بیماری ها استفاده می شده و تحقیقات جدید نیز خواص دارویی جالبی برای آن کشف کرده اند. اگر علاقه به نگهداری این گیاه دارید، حتماً نکات ایمنی را رعایت کنید و از دسترس کودکان و حیوانات دور نگه دارید.