مرخصی زندانیان در ایران حق قانونی یا امتیاز تادیبی

آیا مرخصی برای زندانی یک حق محسوب می شود؟ 

یکی از موضوعات مهم و بحث برانگیز در نظام حقوقی و کیفری ایران، موضوع مرخصی زندانیان است. این پرسش همواره مطرح بوده که آیا مرخصی برای زندانی یک حق قانونی و مسلم محسوب می شود یا صرفاً یک امتیاز تأدیبی است که به صلاحدید مقامات قضایی و زندان بانی اعطا می گردد؟ پاسخ به این سؤال نه تنها از منظر حقوقی، بلکه از جنبه های روان شناختی، اجتماعی و جرم شناسی نیز حائز اهمیت است.

مرخصی زندانی به معنای خروج موقت و تحت نظارت یک زندانی از محیط زندان برای مدت زمان مشخصی است. این نهاد حقوقی با هدف حفظ پیوندهای خانوادگی و اجتماعی زندانی، کاهش آسیب های ناشی از حبس، فراهم کردن زمینه بازاجتماعی شدن و کاهش جمعیت کیفری زندان ها طراحی شده است. مرخصی معمولاً به دو دسته تقسیم می شود: مرخصی ساده (روزانه یا چندروزه) و مرخصی پایان حبس که به زندانیان نزدیک به پایان دوران محکومیت خود اعطا می شود.

مبانی قانونی مرخصی زندانیان در ایران

در نظام حقوقی ایران، مهم ترین مبنای قانونی برای اعطای مرخصی به زندانیان، آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور مصوب ۱۳۸۴ است. بر اساس ماده ۲۱۷ این آیین نامه، زندانیان می توانند با رعایت شرایطی از مرخصی استفاده کنند. همچنین قانون الحاق موادی به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (۲) مصوب ۱۳۹۳ و آیین نامه نحوه اعطای مرخصی به زندانیان مصوب ۱۳۹۴ از دیگر مستندات قانونی در این زمینه هستند.

ماده واحده قانون الحاق موادی به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (۲) مقرر می دارد: «به زندانیانی که یک چهارم از مدت محکومیت خود را تحمل کرده باشند و دارای حسن رفتار باشند، با تشخیص قاضی اجرای احکام کیفری و موافقت رئیس سازمان زندان ها، مرخصی اعطا می شود.» این عبارت نشان دهنده آن است که قانون گذار از واژه «اعطا» استفاده کرده که مفهوم امتیاز را تداعی می کند، نه حق.

آیا مرخصی یک حق است یا امتیاز؟

برای پاسخ به این پرسش، باید به تحلیل ماهیت حقوقی مرخصی پرداخت. در حقوق کیفری، میان «حق» و «امتیاز» تفاوت ماهوی وجود دارد:

حق (Right): امری است که فرد به صورت قانونی و بدون نیاز به صلاحدید دیگران از آن برخوردار است و محرومیت از آن نیازمند دلیل قانونی موجه است.

امتیاز (Privilege): امری است که به تشخیص و صلاحدید مقام صالح اعطا می شود و فرد نمی تواند به صورت مطلق آن را مطالبه کند.

با بررسی قوانین و مقررات موجود، می توان دریافت که مرخصی زندانی در نظام حقوقی ایران بیشتر به یک امتیاز شبیه است تا یک حق. دلایل این ادعا عبارتند از:

صلاحدید مقام قضایی: اعطای مرخصی منوط به تشخیص قاضی اجرای احکام کیفری و موافقت رئیس سازمان زندان هاست. این دوگانگی در تصمیم گیری نشان دهنده وجود اختیار و صلاحدید است.

شرط حسن رفتار: مرخصی صرفاً به زندانیانی تعلق می گیرد که دارای «حسن رفتار» باشند. ارزیابی حسن رفتار نیز امری سلیقه ای و مبتنی بر نظر مسئولان زندان است.

عدم الزام قانونی: هیچ گاه قانون گذار از واژه «باید» برای اعطای مرخصی استفاده نکرده و همواره از عبارت «می تواند» یا «اعطا می شود» بهره برده است.

قابلیت لغو: مرخصی اعطا شده در هر زمان قابل لغو است، در حالی که یک حق قانونی معمولاً قابل سلب نیست مگر با حکم قضایی.

رویه قضایی و نظرات شورای نگهبان

دیوان عدالت اداری نیز در آرای متعدد خود به این موضوع پرداخته است. در رأی شماره ۷۸۶ مورخ ۱۳۹۵، هیأت عمومی دیوان عدالت اداری اعلام کرد که «اعطای مرخصی به زندانیان یک امتیاز است و نه یک حق، و مقامات قضایی و اجرایی در چارچوب مقررات می توانند در اعطای آن تصمیم گیری کنند.»

شورای نگهبان نیز در نظرات تفسیری خود بر این نکته تأکید کرده که مرخصی زندانیان تابع ضوابط و مقررات مصوب است و نمی توان آن را به عنوان یک حق مطلق تلقی کرد. این نظرات نشان دهنده رویکرد محتاطانه نظام حقوقی ایران در قبال این موضوع است.

شرایط و ضوابط اعطای مرخصی

بر اساس قوانین جاری، شرایط اعطای مرخصی به زندانیان عبارتند از:

گذراندن حداقل یک چهارم از مدت محکومیت: زندانی باید حداقل ۲۵ درصد از دوران محکومیت خود را سپری کرده باشد.

حسن رفتار: زندانی باید در طول دوران حبس خود رفتار مناسبی داشته و مرتکب تخلفات انضباطی نشده باشد.

عدم وجود ممنوعیت قانونی: برخی جرایم مانند جرایم علیه امنیت، جرایم خشن، محکومیت به قصاص یا اعدام و محکومیت های بالای ۱۰ سال ممکن است از شمول مرخصی خارج باشند.

تأمین وثیقه یا تعهد: زندانی باید تعهد دهد که پس از پایان مرخصی به زندان بازخواهد گشت.

تشخیص قاضی اجرای احکام: در نهایت، قاضی اجرای احکام کیفری با در نظر گرفتن همه جوانب، در مورد اعطای مرخصی تصمیم می گیرد.

مرخصی پایان حبس

یکی از انواع مهم مرخصی، مرخصی پایان حبس است که به زندانیانی اعطا می شود که کمتر از ۶ ماه به پایان محکومیت آن ها باقی مانده باشد. این نوع مرخصی با هدف بازگشت تدریجی زندانی به جامعه و کاهش شوک ناشی از آزادی ناگهانی طراحی شده است. بر اساس ماده ۵۸ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، دادگاه صادرکننده حکم می تواند به جای ادامه حبس، برای مدت باقی مانده، مرخصی پایان حبس اعطا کند.

مزایا و معایب مرخصی زندانیان

مزایا

حفظ پیوندهای خانوادگی: مرخصی به زندانیان امکان می دهد تا ارتباط خود را با خانواده حفظ کنند که این امر در کاهش آسیب های روانی ناشی از حبس مؤثر است.

کاهش جمعیت کیفری: با اعطای مرخصی، از تراکم جمعیت در زندان ها کاسته می شود.

بازاجتماعی شدن: مرخصی زمینه بازگشت تدریجی زندانی به جامعه را فراهم می کند.

کاهش هزینه ها: کاهش جمعیت زندانیان به معنای کاهش هزینه های دولتی است.

معایب

خطر فرار: برخی زندانیان ممکن است از مرخصی برای فرار استفاده کنند.

تکرار جرم: احتمال ارتکاب جرم در دوران مرخصی وجود دارد.

نابرابری: اعطای سلیقه ای مرخصی ممکن است به نابرابری و تبعیض منجر شود.

تضعیف بازدارندگی: برخی معتقدند مرخصی شدت مجازات حبس را کاهش می دهد و اثر بازدارندگی آن را تضعیف می کند.

نقد و بررسی نظام فعلی

نظام فعلی اعطای مرخصی در ایران با چالش هایی مواجه است:

عدم شفافیت: معیارهای ارزیابی حسن رفتار و صلاحدید قضایی به اندازه کافی شفاف نیست.

تأخیر در اعطا: فرآیند اداری اعطای مرخصی گاهی طولانی است.

نابرابری: زندانیان با شرایط مشابه ممکن است رفتار متفاوتی دریافت کنند.

عدم تطابق با استانداردهای بین المللی: قوانین بین المللی مانند «قوانین حداقل استاندارد سازمان ملل برای رفتار با زندانیان» بر لزوم حفظ ارتباط زندانی با جامعه تأکید دارند.

شرایط وثیقه گذاشتن و مرخصی زندانیان مالی و مواد مخدر در ایران

مراحل و شرایط دریافت رای باز در زندان

استفاده از پابند الکترونیکی برای زندانیان چه شرایطی دارد ؟