آرایه تشخیص (جان بخشی به اشیا) در ادبیات فارسی: تعریف، مثال و روش شناسایی

آرایه تشخیص یا جان بخشی به اشیا چیست؟

آرایه تشخیص یا جان بخشی به اشیا که به اصطلاح personification هم شناخته می شود، در دسته بدیع مختص آرایه های ادبیِ معنوی است و هنگامی به وجود می آید که شاعر صفاتی انسانی را به گروهی از اشیاء یا حیوانات و گیاهان نسبت می دهد. به طور مثال شاعر گفت و گویی میان کوه، چشمه، سنگ راه می اندازد؛ و از آنجایی که صحبت کردن از ویژگی ها انسان است پس در اینجا تشخیص استفاده شده است.
خنده و جان بر لبم یکبار می آید چو برق

ابر می گرید به حالم چون تبسم می کنم
صائب تبریزی

در این بیت گفته شد که ابر گریان است و همانطور که می دانیم گریان بودن می تواند از صفات انسان باشد که به گل (جسم غیرانسان) نسبت داده شده؛ پس گریستن ابر در این بیت آرایه تشخیص است.  

تشخیص یا جان بخشی به اشیا؟

تشخیص با نام جان بخشی به اشیا هم به کار برده می شود. برای این آرایه، واژه جان بخشی هم پیشنهاد شده است اما در واقع جان بخشی واژه درست و کاملی برای جایگزینی تشخیص نیست؛ زیرا موارد مدنظر در این آرایه گاهی به گل و گیاه یا حیوانات هستند که جاندار محسوب می شوند. به نظر می رسد که شخصیت بخشی و انسان انگاری واژگان جایگزین بهتری برای آرایه تشخیص محسوب می شوند.

رابطه بین تشخیص و استعاره

همانطور که می دانید، هر تشخیص نوعی استعاره (از جنس استعاره مکنیه) است اما برعکسِ آن صادق نیست. در چنین جملاتی معمولاً نهاد، به عنوان مشبه قرار می گیرد و گزاره از ویژگ ها مشبه به می شود. پس تشخیص، زیر مجموعه آرایه استعاره هم می تواند باشد. اما باید به یک نکته توجه کرد که اگر در تشخیص، تشبیه انسانی آمده باشد؛ دیگر در آن بیت استعاره وجود ندارد و تشبیه جای استعاره را پ می کند. البته که اینگونه از تشخیص ها در اقلیت است و بیشتر حالت اول رخ می د هد.
کمال عقل آن باشد در این راه
که گوید نیستم از هیچ آگاه

در این بیت، سخن گفتن عقل تشخیص است؛ چون گفتن از صفات انسان است که به عقل نسبت داده شده است و همانطور که در نکته بالا آمده است هر تشخیصی استعاره هم هست.

چطور آرایه تشخیص را پیدا کنیم؟

برای پیدا کردن آرایه تشخیص یا جان بخشی به اشیا به دو شیوه می توانید عمل کنید؛

۱- شناسایی آرایه استعاره مکنیه

گفتیم که هر تشخیص می تواند یک استعاره مکنیه باشد. بنابراین هر زمان که با استعاره مکنیه رو به رو شدید، می توانید آن را آرایه تشخیص یا جان بخشی به اشیا هم بدانید.

نکته: برای پیدا کردن استعاره مکنیه هم معانی کلمات را بررسی کنید. اگر کلمه ای در معنایی غیر از معنی اصلی خود به کار رفته بود، استعاره وجود دارد.

۲- شناسایی ترکیبات اضافی

گاهی اوقات آرایه تشخیص به صورت مضاف و مضاف الیه می آید؛ پس از راه بررسی ترکیبات اضافی هم می توان تشخیص را پیدا کرد. برای درک بهتر این موضوع به مثال زیر دقت کنید:
 دست عشق از دامن دل دور باد

دست عشق یک ترکیب اضافی ا ست. از آنجایی که کلمه دست کلمه ای انسانی ا ست، آرایه تشخیص داریم.

همچنین بخوانید:

آرایه ادبی لف و نشر: تعریف، انواع و روش تشخیص

لف و نشر یکی از آرایه های معنوی ادبیات فارسی است که در آن چندین واژه (لف) به صورت مبهم مطرح و سپس در ادامه با واژه های دیگری (نشر) توصیف یا توضیح…

3- حروف ندا

در برخی موارد پس از حروف ای و یا که از حروف ندا هستند، در کنار یک عنصر بی جان یا حیوان یا گیاه قرار می گیرد. وقتی شاعر یا نویسنده چنین چیزهایی را مخاطب قرار می دهد، پس مشخص است که از آنها انتظار شنیدن یا پاسخ دادن دارد؛ پس باز هم صفتی انسانی به غیرانسان نسبت داده شده است.
 ای نسیم سحری خاک در یار بیار
که کند حافظ از او دیده دل نورانی
غزلیات، حافظ