صفت اشاره در زبان فارسی و کاربردهای آن

صفت اشاره چیست؟

صفت اشاره یکی از انواع صفت است. از بارزترین مثال های این نوع صفت، دو لفظ این و آن است که به همراه اسم می آید. این به نزدیک و آن به دور اشاره می کند. کلمات این و آن، اگر همراه اسم بیایند صفت اشاره هستند و اگر جایگزین اسم باشند، ضمیر اشاره نامیده می شوند.

 این خانه از آن خانه خوش ساخت تر است.

این کتاب را از آن قفسه برداشتم.

در دو مثال بالا می توانیم کلمه این را صفتی برای خانه و کتاب بدانیم.

صفت های اشاره این و آن می توانند با کلمات و اجزای دیگری مانند چون، هم و همه ترکیب شوند و ترکیب هایی چون کلمات زیر را بسازند:

همین، همان، چنین (چون این)، چنان (چون آن)، این گونه، این سان، این طور، آن گونه، آن سان، آنطور، این چنین، آن چنان، این اندازه، این قدر، آن قدر، این همه، آن همه، همین قدر، همان قدر، همین اندازه، همان اندازه، همین روز، چنان مطلب، این گونه دلاوری، آن سان محبت، این طور فداکاری، آن چنان شجاعت، این قدر پول، آن همه بزرگواری، همین اندازه زحمت

صورت ها و معانی صفت های اشاره

۱ دو کلمه این و آن که برای مطلق اشاره به کار می رود.

من این فیلم را ده سال پیش دیده ام.

۲ صفات اشاره ای که لفظ هم را در ابتدای کلمه خود دارند، معمولا مفهوم اشاره، انحصار و تأکید را با هم می رسانند.

او رختشویی می کند و از همین راه نان خودش را در می آورد.

۳ صفات اشاره ای که با الفاظ چون، گونه، سان، طور همراه باشند، علاوه بر اشاره، مفهوم تشبیه، چگونگی، ابهام و تعجب را نیز می رسانند.

 ما خاورمیانه ای ها امروز به چنین روزگاری گرفتاریم.
غرب زدگی، آل احمد

۴ صفات اشاره ای که الفاظ همه و قدر را در خود دارند، علاوه بر اشاره، برای مقدار مبهم نیز به کار می رود.

این همه کار روی سرم ریخته است.

نکته: این همه و این قدر و چنان ، صفات مبهم نیز هستند که گاهی به صورت قید به کار می روند:

چرا با آنها چنان کردی.

5- گاهی این و آن بر سر چنین و چنان می آید و ی نیز در ادامه به آنها اضافه می شود و ترکیب آن چنانی و این چنانی را می سازد. این لفظ ها علاوه بر معنای اشاره و تشبیه، مفهوم تاکید نیز دارند.

او حرف های آنچنانی می زد.
داستان داستان ها، اسلامی ندوشن

نکته: موصوف این و آن و همین و همان، ی نکره نمی گیرد ولی می تواند ی معرفه (ی موصول) بگیرد، مانند:

آن مدادی که برداشتی مال من بود.

کاربردهای صفت اشاره

۱ صفت اشاره معمولا قبل از موصوف خود می آید.

در آن حال غفلتاً صدای مناجاتی در همان نزدیکی ها بلند شد و در آن دل شب این شعر به گوشم رسید.
یکی بود یکی نبود، جمال زاده

همچنین بخوانید:

صفت مفعولی در زبان فارسی: تعریف، ساختار و کاربرد

صفت مفعولی یکی از انواع صفت های بیانی است که مفهوم وقوع فعل را به موصوف نسبت می دهد. این مقاله به بررسی ساختار، انواع و کاربردهای صفت مفعولی در زبان…

۲ چنین و چنان در صفت اشاره اغلب حرف ی (که همان ی معرفه است) را به موصوف می افزایند.

من تا به حال چنین غذایی نخورده ام.

۳ در نثرهای ادبی، گاهی کلمات چنین و چنان بعد از موصوف می آیند.

از پدری چنان، پسری چنین شاید.