گنبد سلطانیه زنجان سومین گنبد بزرگ جهان و شاهکار معماری ایرانی

گنبد سلطانیه کجاست؟

در قلب استان زنجان، شهری باستانی به نام سلطانیه قرار دارد که گنجینه ای ارزشمند از معماری ایرانی-اسلامی را در خود جای داده است. گنبد سلطانیه، این بنای عظیم و باشکوه، نه تنها یکی از مهم ترین آثار تاریخی ایران، بلکه سومین گنبد بزرگ جهان پس از کلیسای سانتا ماریا دل فیوره در فلورانس و ایاصوفیه در استانبول محسوب می شود. این بنای شگفت انگیز که در سال ۲۰۰۵ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، نمایانگر اوج هنر معماری ایرانی در دوره ایلخانی است. در این مقاله، به بررسی جامع تاریخچه، معماری، تزئینات و اهمیت جهانی گنبد سلطانیه خواهیم پرداخت.

ساخت بنا در دوره ایلخانی

گنبد سلطانیه به دستور الجایتو (سلطان محمد خدابنده)، هشتمین پادشاه سلسله ایلخانی، در سال های ۷۰۳ تا ۷۱۲ هجری قمری (۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ میلادی) ساخته شد. الجایتو که ابتدا بودایی بود، سپس به مسیحیت گروید و سرانجام به دین اسلام (مذهب تشیع) مشرف شد، تصمیم گرفت آرامگاهی باشکوه برای خود و همچنین به عنوان مقصدی برای انتقال پیکر امام علی (ع) و امام حسین (ع) از نجف و کربلا به سلطانیه بسازد. اگرچه این انتقال هرگز انجام نشد، اما گنبد سلطانیه به عنوان یکی از عظیم ترین بناهای تاریخی ایران باقی ماند.

اهمیت تاریخی سلطانیه

شهر سلطانیه در دوره ایلخانی به عنوان پایتخت تابستانی انتخاب شد و به سرعت به یکی از مهم ترین شهرهای جهان اسلام تبدیل گشت. موقعیت استراتژیک این شهر در مسیر جاده ابریشم و نزدیکی به تبریز (پایتخت اصلی ایلخانان) باعث رونق تجاری و فرهنگی آن شد. گنبد سلطانیه به عنوان نماد قدرت و شکوه ایلخانان، در مرکز این شهر ساخته شد و تا به امروز یادآور عظمت تمدن ایرانی در قرون وسطی است.

معماری گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه از سه بخش اصلی تشکیل شده است:

1. سردابه: فضایی زیرزمینی که محل دفن الجایتو بوده است.
2. طبقه اول: شامل گنبدخانه اصلی با ایوان ها و رواق های پیرامونی.
3. طبقه دوم: گنبدخانه داخلی با تزئینات کاشی کاری و گچ بری.

ارتفاع گنبد از سطح زمین حدود ۴۸.۵ متر و قطر دهانه آن ۲۵.۶ متر است. این بنا از آجر ساخته شده و با تزئینات کاشی کاری فیروزه ای، لاجوردی و سفید آراسته شده است. گنبد دوپوسته (پوسته داخلی و خارجی) دارد که یکی از نوآوری های معماری ایرانی محسوب می شود.

ویژگی های منحصربه فرد

نسبت طلایی: معماران گنبد سلطانیه از نسبت طلایی در طراحی بنا استفاده کرده اند که باعث هماهنگی و زیبایی بصری چشمگیر آن شده است.

مقرنس کاری: یکی از برجسته ترین نمونه های مقرنس کاری در جهان اسلام در این بنا دیده می شود. مقرنس های هشت گانه گنبد، نمایی سه بعدی و خیره کننده ایجاد کرده اند.

ایوان ها: هشت ایوان بزرگ در اطراف گنبد قرار دارند که هر یک با کاشی کاری و خطوط اسلیمی تزئین شده اند.

مناره ها: هشت مناره در اطراف گنبد وجود دارد که متأسفانه برخی از آنها در طول تاریخ تخریب شده اند.

مصالح و تکنیک های ساخت

در ساخت گنبد سلطانیه از مصالح بادوام مانند آجر، گچ، سنگ و کاشی استفاده شده است. تکنیک گنبدسازی دوپوسته که در این بنا به کار رفته، بعدها الگویی برای ساخت گنبدهای بزرگ در جهان اسلام شد. همچنین استفاده از طاق های آجری و قوس های جناغی، استحکام و پایداری بنا را در برابر زلزله تضمین کرده است.

تزئینات هنری گنبد سلطانیه

کاشی کاری

کاشی کاری گنبد سلطانیه یکی از زیباترین نمونه های هنر کاشی کاری ایرانی است. از رنگ های فیروزه ای، لاجوردی، سفید و مشکی برای خلق نقوش هندسی و اسلیمی استفاده شده است. این کاشی ها با تکنیک معرق و زیرلعابی ساخته شده اند و همچنان پس از ۷۰۰ سال درخشندگی خود را حفظ کرده اند.

گچ بری

گچ بری های ظریف و هنرمندانه در داخل گنبدخانه، آیات قرآن، احادیث و اشعار فارسی را به نمایش می گذارند. این گچ بری ها با خطوط کوفی و ثلث نوشته شده اند و از شاهکارهای هنر اسلامی به شمار می روند.

نقاشی های دیواری

در برخی بخش های بنا، نقاشی های دیواری با مضامین مذهبی و طبیعت دیده می شود. این نقاشی ها که با رنگ های طبیعی اجرا شده اند، نشان دهنده تأثیر هنر چینی و مغولی بر هنر ایرانی در دوره ایلخانی هستند.

اهمیت جهانی گنبد سلطانیه

ثبت در میراث جهانی یونسکو

گنبد سلطانیه در سال ۲۰۰۵ میلادی به عنوان یکی از شاهکارهای معماری ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. دلایل این ثبت عبارتند از:

• نمونه برجسته از معماری ایلخانی: این بنا نشان دهنده اوج هنر و معماری در دوره ایلخانی است.
• نوآوری در ساخت گنبد: تکنیک گنبد دوپوسته در این بنا الهام بخش معماران بعدی در جهان اسلام شد.
• تأثیر بر معماری جهانی: گنبد سلطانیه بر ساخت گنبدهای بزرگ در ایتالیا و ترکیه تأثیر گذاشته است.

مقایسه با سایر گنبدهای بزرگ جهان

گنبد سلطانیه با ارتفاع ۴۸.۵ متر، سومین گنبد بزرگ جهان است. برای مقایسه:

• گنبد کلیسای سانتا ماریا دل فیوره (فلورانس): ارتفاع ۵۴ متر
• گنبد ایاصوفیه (استانبول): ارتفاع ۵۶ متر
• گنبد سلطانیه: ارتفاع ۴۸.۵ متر

این در حالی است که گنبد سلطانیه حدود ۱۰۰ سال زودتر از گنبد فلورانس ساخته شده است.

مرمت و نگهداری گنبد سلطانیه

چالش های مرمت

گنبد سلطانیه در طول تاریخ با چالش های متعددی از جمله زلزله، فرسایش طبیعی و آسیب های انسانی مواجه بوده است. مرمت این بنا نیازمند تخصص بالا و استفاده از تکنیک های سنتی و مدرن است.

اقدامات انجام شده

در سال های اخیر، سازمان میراث فرهنگی ایران با همکاری کارشناسان بین المللی، اقدام به مرمت گنبد سلطانیه کرده است. این اقدامات شامل:

• تثبیت سازه گنبد
• مرمت کاشی کاری های آسیب دیده
• بازسازی گچ بری ها
• ایجاد سیستم زهکشی برای جلوگیری از نفوذ رطوبت

وضعیت کنونی

امروزه گنبد سلطانیه به عنوان یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری ایران، سالانه پذیرای هزاران گردشگر داخلی و خارجی است. این بنا به خوبی نگهداری می شود و بازدیدکنندگان می توانند از نزدیک شاهد عظمت معماری ایرانی باشند.

تأثیر گنبد سلطانیه بر معماری جهان

الهام بخشی به معماران ایتالیایی

برخی محققان معتقدند که گنبد سلطانیه بر طراحی گنبد کلیسای سانتا ماریا دل فیوره در فلورانس تأثیر گذاشته است. سفرنامه نویسان ایتالیایی که از سلطانیه دیدن کرده بودند، توصیفاتی از این گنبد ارائه دادند که احتمالاً الهام بخش معماران رنسانس بوده است.

تأثیر بر معماری عثمانی

گنبد سلطانیه همچنین بر معماری عثمانی، به ویژه در ساخت مساجد بزرگ استانبول، تأثیر گذاشت. استفاده از گنبد دوپوسته و مقرنس کاری در مساجد عثمانی برگرفته از معماری ایرانی است.

نکات گردشگری برای بازدید از گنبد سلطانیه

بهترین زمان برای بازدید از گنبد سلطانیه، فصل های بهار و پاییز است. در این فصول، هوای معتدل و آفتابی، تجربه بازدید را لذت بخش تر می کند.

همچنین بخوانید:

معرفی 10 جاذبه دیدنی و حیرت انگیز شهر زنجان

اگر قصد سفر به زنجان را دارید، قبل از سفر حتما این مقاله را تا انتها مطالعه کنید تا با مناطق دیدنی و گردشگری این شهر زیبا آشنا شوید.

امکانات گردشگری

• موزه گنبد سلطانیه: در محوطه بنا، موزه ای کوچک وجود دارد که اشیاء تاریخی کشف شده در حفاری های باستان شناسی را به نمایش می گذارد.
• راهنمای تور: بازدیدکنندگان می توانند از راهنمایان متخصص برای آشنایی بیشتر با تاریخ و معماری بنا استفاده کنند.
• فروشگاه صنایع دستی: در نزدیکی گنبد، فروشگاه هایی وجود دارند که صنایع دستی زنجان مانند چاقو، ملیله و گلیم را عرضه می کنند.

دسترسی

گنبد سلطانیه در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر زنجان واقع شده است. بازدیدکنندگان می توانند با خودرو شخصی یا اتوبوس از زنجان به سلطانیه سفر کنند. همچنین امکان استفاده از قطار تا ایستگاه سلطانیه وجود دارد.