صدقه دادن چه آدابی دارد ؟

آداب صدقه دادن

در دین اسلام همان گونه که کسب درآمد از هر راهی مجاز نیست، خرج کردن مال نیز در هر راهی درست نیست، یکی از نیکوترین راه های مورد تأیید اسلام برای صرف مال، صدقه دادن آن در راه خداست، دادن مال در راه خدا را «تصدّق» و مال داده شده را «صدقه» می نامند.

صدقات دو دسته اند:« واجب و مستحب.»

صدقه واجب عبارت است از بخشی از اموال شخصی که با شرایطی خاص به افرادی مخصوص داده می شود، از جمله زکات، خمس و فطریه. ولی صدقه مستحب اندازه خاصی ندارد و انسان می تواند هر مقدار از مالش را که بخواهد در راه خدا به فقرا و نیازمندان ببخشد.

البته بخشش اموال در حدی که برای خود شخص ایجاد تنگدستی کند، مذموم شمرده شده است.

در صدر اسلام پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و سلّم با کسانی که از دادن برخی صدقات واجب خودداری می کردند، می جنگید. بخش مهمی از در آمدهای مالی دولت اسلام با صدقات تأمین می گردد. خداوند در قرآن می فرماید:«هر کس صدقه دهد، علاوه بر اجر اخروی، چند برابر پاداشش را در همین دنیا پس می گیرد.»

لذا در روایات آمده است که «هرگاه احساس تنگدستی کردید، آن را با صدقه دادن که نوعی معامله با خداست، برطرف کنید.»

هنگام صدقه چه آدابی را باید رعایت کنیم ؟

برپایه آموزه های دینی؛ یکی از کارهای ارزشمند اجتماعی، صدقه دادن است که البته دارای آدابی می باشد و رعایت آنها در افزایش ثواب صدقه، نقش بسزایی دارد. در این جا به نمونه هایی از این آداب اشاره می شود.

1. صدقه ؛ از محبوب ترین و پاک ترین اموال

بنابر آیات قرآن، بهتر است صدقه از پاک ترین و محبوب ترین اموال باشد:  «اى کسانى که ایمان آورده اید! از قسمت هاى پاکیزه اموالى که [از طریق تجارت] به دست آورده اید، و از آنچه از زمین براى شما خارج ساخته ایم؛ انفاق کنید».

«هرگز به [حقیقت] نیکوکارى نمی رسید مگر این که از آنچه دوست می دارید، [در راه خدا] انفاق کنید و آنچه انفاق می کنید، خداوند از آن آگاه است».

2. اولویت صدقه دادن به خویشاوندان نزدیک

رسول خدا (ص) در سخنانی فرمودند: 

«در حالی که اقوام نزدیک انسان محتاج باشند؛ جاى صدقه دادن به دیگران نیست». پس اگر کسی چنین کاری را انجام دهد و با وجود بودن خویشاوند نیازمند، به دیگران صدقه دهد، فضیلت و ثواب کامل صدقه را از دست داده است.

«صدقه بر خویشان نزدیک، ثواب صدقه را دوبرابر می کند».

3. درخواست دعا از فقیر

امام علی (ع): «زمانی که به فقیران، چیزى می دهید از آنها بخواهید که برای شما دعا کنند؛ زیرا دعاى ایشان در حق شما مستجاب می شود...».

امام سجاد (ع): «هر کسى بر بینواى ناتوانى صدقه بدهد و آن بینوا در آن حال براى او دعا نماید؛ دعایش مستجاب می شود».

4. منت نگذاردن بر صدقه

رسول خدا (ص): «همانا خداوند عزّ و جلّ شش خصلت را بر من روا ندانسته و همان ها را براى جانشینان من از فرزندانم و براى پیروانشان روا نشمرد: ... منت نهادن پس از صدقه دادن...».

امام علی (ع) در سفارش خود به مالک اشتر فرمودند: «مبادا هرگز با خدمت هایى که انجام دادى بر مردم منّت گذارى، یا آنچه را انجام داده اى بزرگ شمارى، یا مردم را وعده اى داده، سپس خلف وعده نمایى. منّت نهادن، پاداش نیکوکارى را از بین می برد، و کارى را بزرگ شمردن، نور حق را خاموش گرداند».

5 . صدقه دادن قبل از درخواست فقیر

امام صادق (ع): «کار نیکِ بخشش، پیش از درخواست است. امّا آنچه پس از سؤال و خواهش داده می شود، پاداش آبرویى است که [درخواست کننده] در برابر تو ریخته است؛ تمام شب را به بیدارى و ناراحتى گذرانده، و میان امید و نومیدى به سر برده است، بی آن که بداند براى نیاز خود به کجا رو کند؛

سپس عزم جزم کرده و با قلبى تپنده، و دست و پایى لرزان، و گونه اى افروخته از شرم، رو به تو آورده است، بی آن که بداند با افسردگى از پیش تو باز خواهد گشت یا با شادى؟».

البته روشن است که این عمل، برای افراد مستحقی است که نیاز به کمک پیدا کرده اند، ولی آنان که گدایی تبدیل به شغلشان شده، از این عمل مستثنا هستند.

6. نگاه نکردن در صورت فقیر

یسع بن حمزه می گوید: در خدمت امام رضا (ع) بودم و با ایشان سخن می گفتم. گروه فراوانى در خدمت ایشان بودند و از ایشان درباره حلال و حرام می پرسیدند که مردى بلندقامت و گندم گون وارد شد و گفت: سلام بر تو، اى فرزند پیامبر خدا! مردى از دوست داران تو و دوست داران پدران و نیاکان تو هستم.

از حج باز می گردم. خرجى خود را گم کرده ام و چیزى ندارم تا خود را با آن به جایى برسانم. اگر صلاح می دانى، مرا به شهرم برسان. از فضل خدا توانگر هستم و هرگاه به شهر خود رسیدم، آن مقدار که به من داده اى، به عوض تو صدقه می دهم؛ چرا که به من صدقه تعلّق نمی گیرد.

امام رضا (ع) فرمود: «بنشین. رحمت خدا بر تو باد!» و به مردم رو کرد و با آنها سخن گفت تا همه پراکنده شدند و آن مرد ماند به همراه سلیمان جعفرى، خیثمه و من. امام(ع) فرمود: «آیا به من اجازه می دهید به اندرونى بروم؟».

امام داخل اتاق شد و اندکى باقى ماند و بیرون آمد و در را بست و دستش را از بالاى در بیرون آورد و فرمود: «آن خراسانى کجا است؟». گفت: این جا هستم. امام فرمود: «این دویست دینار را بگیر و آن را کمک خرج خود کن و با آن، برکت بجوى و از سوى من صدقه نده و برو تا نه من تو را ببینم و نه تو مرا ببینى».

آن مرد رفت. سلیمان به امام گفت: ... چرا چهره ات را از او پوشاندى؟ امام فرمود: «از ترس این که خوارى خواهش را به سبب این که آن را بر آوردم، در چهره اش ببینم‏».

زمان های صدقه

صدقه در روز

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: تَصَدَّقْ بِشَیْ‏ءٍ عِنْدَ الْبُکُورِ فَإِنَّ الْبَلَاءَ لَا یَتَخَطَّى الصَّدَقَةَ. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۲۹)

بامدادان صدقه بده که هرگز تیر بلا و گرفتاری از صدقه در نگذرد و به صاحب آن نرسد.

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ صَدَقَةَ النَّهَارِ تَمِیثُ الْخَطِیئَةَ کَمَا یَمِیثُ الْمَاءُ الْمِلْحَ. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۷۶ )

صدقه در روز، گناهان را ذوب می­ کند، همان گونه که آب، نمک را ذوب می­ کند.

اَلرَسُولُ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ:  بَاکِرُوا بِالصَّدَقَةِ فَمَنْ بَاکَرَ بِهَا لَمْ یَتَخَطَّاهَ الدُّعاء. (عیون الاخبار ج ۲  ص ۶۲)

هر روز صبح قبل از هر چیز صدقه بدهید. هر کس صدقه بدهد دعایش مستجاب می گردد.

صدقه در شب

اَلسّجادُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: صَدَقَةُ اللَّیْلِ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِ‏. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۸۰)

به هنگام شب، صدقه دادن موجب فرو نشاندن خشم خداوند است.

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الصَّدَقَةُ بِاللَّیْلِ تَدْفَعُ مِیتَةَ السَّوْءِ وَ تَدْفَعُ سَبْعِینَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۸۰)

دادن صدقه به هنگام شب، مُردن بد و هفتاد گونه بلا را دور می گرداند.

هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ : کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) إِذَا أَعْتَمَ‏ وَ ذَهَبَ مِنَ اللَّیْلِ شَطْرُهُ أَخَذَ جِرَاباً فِیهِ خُبْزٌ وَ لَحْمٌ وَ الدَّرَاهِمُ فَحَمَلَهُ عَلَى عُنُقِهِ ثُمَّ ذَهَبَ بِهِ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ فَقَسَمَهُ فِیهِمْ وَ لَا یَعْرِفُونَهُ فَلَمَّا مَضَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) فَقَدُوا ذَلِکَ فَعَلِمُوا أَنَّهُ کَانَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (عَلَیْهِ السَّلَامُ). (کافی  ج ‏۴ ص ۸)

چون هوا تاریک مى‏ شد و مقدارى از شب مى‏ گذشت، امام صادق (علیه السلام) انبانى را که در آن نان و گوشت و پول بود بر دوش مى ‏گذاشت و به در خانه نیازمندان مدینه مى رفت و آن را میان ایشان پخش مى کرد، در صورتى که او را نمى شناختند. پس هنگامى که ایشان از دنیا رفتند و بخشش شبانه ایشان متوقف ماند، دانستند که او امام صادق (علیه السلام) بوده است.

صدقه در روز جمعه

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: إِنَّ الصَّدَقَةَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ تُضَاعَفُ. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۷۴)

صدقه روز جمعه پاداشی دوچندان دارد.

أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ : صَلَّیْتُ مَعَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (عَلَیْهِمَا السَّلَامُ) الْفَجْرَ بِالْمَدِینَةِ فِی یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَدَعَا مَوْلَاةً لَهُ یُقَالُ لَهَا وَشِیکَةُ فَقَالَ لَا یَقِفَنَّ عَلَى بَابِیَ الْیَوْمَ سَائِلٌ إِلَّا أَعْطَیْتُمُوهُ فَإِنَّ الْیَوْمَ الْجُمُعَةُ فَقُلْتُ لَیْسَ کُلُّ مَنْ یَسْأَلُ مُحِقّاً جُعِلْتُ فِدَاکَ فَقَالَ یَا ثَابِتُ أَخَافُ أَنْ یَکُونَ بَعْضُ مَنْ یَسْأَلُنَا مُحِقّاً فَلَا نُطْعِمَهُ وَ نَرُدَّهُ فَیَنْزِلَ بِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ مَا نَزَلَ بِیَعْقُوبَ وَ آلِهِ أَطْعِمُوهُمْ أَطْعِمُوهُمْ‏ . (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۷۴)

ابو حمزه ثمالی: همراه امام سجاد (علیه السلام) در صبح جمعه ای نماز را در مدینه خواندم. بعد از نماز، خادمه اش که وَشیکه نام داشت را صدا زد و به او فرمود: هر نیازمندی که امروز در خانه ی مرا زد، به او غذا بدهید، چرا که امروز روز جمعه است. من عرض کردم: فدایتان شوم، هر کس که گدایی می کند که مستحق نیست! فرمود: ای ثابت! می ترسم بعضی از اشخاصی که به گدایی به در خانه ی ما می آیند مستحق باشند و ما آنان را از خود برانیم و خانواده ی ما دچار همان مصیبتی شود که یعقوب و خانواده ی او به آن دچار شدند! بنابراین، به آنان غذا بدهید! به آنان غذا بدهید!

صدقه در ماه رمضان

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: مَنْ تَصَدَّقَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ بِصَدَقَةٍ صَرَفَ اللَّهُ عَنْهُ سَبْعِینَ نَوْعاً مِنَ الْبَلَاءِ. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۷۹)

کسی که در ماه رمضان صدقه دهد، خداوند هفتاد نوع بلا را از او دور می سازد.

صدقه در روز عرفه

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ : کَانَ أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) إِذَا کَانَ یَوْمُ عَرَفَةَ لَمْ یَرُدَّ سَائِلًا . (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۷۹)

عبد اللَّه ابن سلیمان: وقتی روز عرفه فرا می رسید، امام محمد باقر (علیه السّلام) هیچ سائلی را رد نمی کرد .

چگونگی صدقه دادن

صدقه به شکل آشکار و پنهان

اَللهُ تَعَالی: وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَةً. (رعد/ ۲۲)

و از آنچه روزیشان دادیم، نهان و آشکارا انفاق کردند.

اَلْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْبِرُّ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ یَنْفِیَانِ الْفَقْرَ وَ یَزِیدَانِ فِی الْعُمُرِ وَ یَدْفَعَانِ عَنْ سَبْعِینَ مِیتَةَ سَوْءٍ. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳ ص ۱۳۱)

نیکى و صدقه ی پنهانى، فقر و تهیدستى را نابود می کند و عمر را طولانى و هفتاد نوع مرگ بد را دفع می کند که ساده‏ ترین آنها مرگ سخت است.

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ: أَفْضَلُ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ الْإِیمَانُ بِاللَّهِ إِلَى أَنْ قَالَ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُذْهِبُ الْخَطِیئَةَ وَ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَةَ السَّوْءِ وَ تَقِی مَصَارِعَ الْهَوَانِ‏. (بحار الأنوار  ج ‏۹۳  ص ۱۷۷)

بهترین و با ارزش ­ترین چیزی که توسل کنندگان به آن توسل می­ جویند عبارت است از: ایمان به خداوند ، … تا این سخن را فرمود: و صدقه ی پنهانی، چرا که آن، گناهان را از بین می­ برد و خشم خداوند را فرو می­ نشاند، و کارهای نیک که مرگ ناگوار و بد را دفع می کند و از افتادن درخواری، نگهداری می­ کند.

صدقه دادن قبل از درخواست

اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ: الْمَعْرُوفُ ابْتِدَاءٌ وَ أَمَّا مَنْ‏ أَعْطَیْتَهُ‏ بَعْدَ الْمَسْأَلَةِ فَإِنَّمَا کَافَیْتَهُ بِمَا بَذَلَ لَکَ مِنْ وَجْهِهِ یَبِیتُ لَیْلَتَهُ أَرِقاً مُتَمَلْمِلًا یَمْثُلُ بَیْنَ الرَّجَاءِ وَ الْیَأْسِ- لَا یَدْرِی أَیْنَ یَتَوَجَّهُ لِحَاجَتِهِ ثُمَّ یَعْزِمُ بِالْقَصْدِ لَهَا فَیَأْتِیکَ وَ قَلْبُهُ یَرْجُفُ وَ فَرَائِصُهُ تُرْعَدُ قَدْ تَرَى دَمَهُ فِی وَجْهِهِ- لَا یَدْرِی أَ یَرْجِعُ بِکَآبَةٍ أَمْ بِفَرَحٍ‏. (بحار الأنوار ج ‏۴۷ ص ۵۳ )

معروف و کار نیک آن است که قبل از درخواست به کسی چیزی بدهی، ولی بخشش بعد از سؤال و درخواست، بهای آبروریزی اوست. شب را تا به صبح بیدار بوده و بی خوابی کشیده و با ناراحتی بسر برده، پیوسته حالتی از یأس و امید داشته، نمی دانسته برای رفع نیاز خود به چه کسی پناه برد. بعد از این همه ناراحتی، بالاخره پیش تو می آید قلبش می تپد و دست و پایش می لرزد. آثار این ناراحتی را از خونی که به چهره اش است (گونه ای افروخته از شرم)، حالتی حاکی از شرم دارد می بینی، تازه نمی داند مأیوس باز می گردد یا شادمان .